بیماری های قلبی و عروقی معمولا یک شبه ایجاد نمی شوند. عواملی مانند سن، فشار خون بالا، کلسترول، دیابت، سیگار کشیدن، اضافه وزن و وضعیت کلی سلامت می توانند در طول سال ها احتمال ابتلا به بیماری های قلبی و سکته را تغییر دهند. به همین دلیل پزشکان فقط به یک آزمایش یا یک عدد برای بررسی سلامت قلب تکیه نمی کنند.
یکی از ابزارهایی که برای بررسی احتمال بروز بیماری های قلبی در آینده استفاده می شود، امتیاز خطر قلبی یا Cardiovascular Risk Score است. این امتیاز با استفاده از مجموعه ای از اطلاعات فردی و پزشکی، احتمال بروز بعضی بیماری های قلبی و عروقی را در یک بازه زمانی مشخص تخمین می زند.
امتیاز خطر قلبی به این معنی نیست که فرد حتما دچار سکته قلبی یا بیماری قلبی خواهد شد. این عدد فقط یک برآورد آماری است که به پزشک و بیمار کمک می کند عوامل خطر قابل اصلاح را بهتر بشناسند و درباره پیشگیری تصمیم آگاهانه تری بگیرند.
امتیاز خطر قلبی دقیقا چیست؟
امتیاز خطر قلبی یک عدد یا درصد محاسبه شده بر اساس چند عامل مهم سلامت است. هدف این محاسبه این است که مشخص شود احتمال بروز یک بیماری قلبی یا عروقی در یک دوره مشخص چقدر است.
بسته به مدل مورد استفاده، ممکن است خطر بروز موارد مختلفی مانند بیماری قلبی عروقی، سکته مغزی، حمله قلبی یا نارسایی قلبی بررسی شود.
برای مثال، بعضی مدل های جدید می توانند خطر ۱۰ ساله یا ۳۰ ساله بیماری قلبی عروقی را تخمین بزنند. ابزارهای جدیدتر حتی ممکن است سلامت کلیه و وضعیت متابولیک فرد را نیز در محاسبه خطر در نظر بگیرند.
بنابراین عبارت «امتیاز خطر قلبی» به یک فرمول واحد اشاره نمی کند و مدل های مختلفی برای افراد و اهداف متفاوت وجود دارد.
امتیاز خطر قلبی چه چیزی را پیش بینی می کند؟
مهم است بدانیم که همه محاسبات خطر قلبی یک نتیجه یکسان ارائه نمی دهند.
برای نمونه، بعضی مدل ها خطر بیماری قلبی عروقی ناشی از تصلب شرایین را بررسی می کنند. در این مدل ها اتفاقاتی مانند سکته قلبی و سکته مغزی در نظر گرفته می شوند.
برخی مدل های جدیدتر، خطر کلی بیماری قلبی عروقی را بررسی می کنند و ممکن است نارسایی قلبی را نیز در محاسبات وارد کنند.
بنابراین وقتی پزشک می گوید «خطر قلبی شما مثلا ۱۰ درصد است»، باید مشخص باشد که این درصد دقیقا مربوط به چه بیماری، چه بازه زمانی و کدام مدل محاسباتی است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون نمی توان درصدی که توسط یک مدل محاسبه شده را بدون توجه به تعریف آن، به تمام بیماری های قلبی تعمیم داد.
چه عوامی در محاسبه خطر قلبی وارد می شوند؟
مدل های مختلف از اطلاعات متفاوتی استفاده می کنند، اما تعدادی از عوامل در بسیاری از آنها اهمیت دارند.
مهم ترین موارد شامل:
- سن
- جنسیت
- فشار خون
- کلسترول
- کلسترول HDL
- وضعیت دیابت
- مصرف سیگار
- مصرف داروهای فشار خون
- وزن و شاخص توده بدنی در برخی مدل ها
- عملکرد کلیه در برخی مدل های جدید
- قند خون یا HbA1c در برخی محاسبات
به عنوان مثال، فردی که فشار خون بالا، کلسترول بالا و دیابت دارد معمولا از نظر عوامل خطر قلبی با فردی که این مشکلات را ندارد، شرایط یکسانی نخواهد داشت.
چرا سن در امتیاز خطر قلبی اهمیت زیادی دارد؟
سن یکی از عوامل مهم در بسیاری از مدل های ارزیابی خطر قلبی است.
با افزایش سن، احتمال ایجاد تغییرات در عروق و تجمع عوامل خطر در طول زندگی بیشتر می شود. به همین دلیل سن در محاسبه احتمال بروز بیماری قلبی در سال های آینده نقش مهمی دارد.
اما این موضوع به این معنی نیست که افراد جوان نیازی به توجه به سلامت قلب ندارند.
ممکن است یک فرد جوان در حال حاضر خطر کوتاه مدت پایینی داشته باشد، اما عواملی مانند سیگار، فشار خون بالا، کلسترول بالا، دیابت یا سابقه خانوادگی بیماری قلبی در طول زمان خطر او را افزایش دهند.
به همین دلیل در بعضی افراد، بررسی خطر بلندمدت اهمیت بیشتری از نگاه کردن به خطر کوتاه مدت دارد.
فشار خون چه نقشی در محاسبه خطر قلبی دارد؟
فشار خون یکی از مهم ترین عوامل قابل اصلاح در بیماری های قلبی و عروقی است.
فشار خون بالا می تواند به مرور زمان به دیواره عروق آسیب وارد کند و فشار بیشتری به قلب وارد کند. همچنین با بیماری هایی مانند سکته مغزی و بیماری عروق کرونر ارتباط دارد.
در مدل های محاسبه خطر قلبی معمولا فشار خون سیستولیک اهمیت دارد و در بعضی مدل ها مشخص می شود که فرد برای فشار خون خود دارو مصرف می کند یا خیر.
بنابراین تنها یک بار بالا بودن فشار خون برای تعیین وضعیت قلبی فرد کافی نیست و ارزیابی باید بر اساس اندازه گیری های معتبر و شرایط پزشکی فرد انجام شود.
کلسترول چگونه روی امتیاز خطر قلبی تاثیر می گذارد؟
کلسترول یکی دیگر از عوامل مهم در ارزیابی خطر قلبی است.
در بعضی مدل های سنتی، کلسترول تام و HDL در محاسبه خطر وارد می شوند. در ارزیابی های جدیدتر نیز ممکن است عوامل دیگری برای بررسی وضعیت چربی خون مورد توجه قرار گیرند.
کلسترول LDL بالا می تواند در ایجاد و پیشرفت تصلب شرایین نقش داشته باشد. تجمع پلاک در دیواره عروق می تواند مسیر جریان خون را تنگ کند و خطر بیماری عروق کرونر را افزایش دهد.
با این حال، یک عدد کلسترول به تنهایی نمی تواند خطر کلی قلبی یک فرد را مشخص کند. سن، فشار خون، دیابت، سیگار و سایر عوامل نیز اهمیت دارند.
آیا دیابت امتیاز خطر قلبی را افزایش می دهد؟
دیابت یکی از عوامل مهم خطر بیماری های قلبی و عروقی است.
افزایش طولانی مدت قند خون می تواند به عروق آسیب برساند و با افزایش خطر بیماری های قلبی و عروقی ارتباط داشته باشد.
به همین دلیل در بسیاری از مدل های ارزیابی خطر، وجود یا نبود دیابت یکی از اطلاعات مهم محسوب می شود.
البته شدت و مدت دیابت، کنترل قند خون و سایر عوامل همراه نیز در ارزیابی وضعیت کلی فرد اهمیت دارند.
سیگار چه تاثیری بر امتیاز خطر قلبی دارد؟
مصرف دخانیات از عوامل مهم قابل اصلاح در خطر بیماری های قلبی و عروقی است.
مواد موجود در دود سیگار می توانند به دیواره عروق آسیب برسانند و با تغییرات نامطلوب در سیستم قلبی عروقی ارتباط داشته باشند. سیگار همچنین با افزایش خطر سکته قلبی و سکته مغزی ارتباط دارد.
به همین دلیل وضعیت مصرف سیگار در بسیاری از مدل های محاسبه خطر قلبی وارد می شود.
ترک سیگار یکی از اقداماتی است که می تواند به کاهش خطر قلبی کمک کند، حتی اگر فرد عوامل خطر دیگری نیز داشته باشد.
خطر قلبی ۱۰ ساله یعنی چه؟
یکی از رایج ترین روش های بیان خطر قلبی، استفاده از خطر ۱۰ ساله است.
فرض کنید یک مدل معتبر برای فردی عددی مانند ۸ درصد را نشان دهد. این عدد به صورت ساده یعنی مدل آماری بر اساس اطلاعات فرد تخمین زده است که احتمال رخ دادن پیامد مورد بررسی در طول ۱۰ سال آینده حدود ۸ درصد است.
اما باید توجه کرد که این عدد به معنی پیش بینی قطعی برای همان فرد نیست.
ممکن است اتفاق مورد نظر رخ دهد یا رخ ندهد. این عدد بر اساس داده های جمعیتی و یک مدل آماری محاسبه شده است.
همچنین باید مشخص باشد که منظور از پیامد قلبی دقیقا چیست و مدل مورد استفاده برای چه گروهی طراحی شده است.
خطر قلبی ۳۰ ساله چیست؟
در افراد جوان تر، ممکن است خطر ۱۰ ساله بیماری قلبی پایین به نظر برسد، اما عوامل خطر در صورت ادامه داشتن می توانند در سال های طولانی تر اهمیت بیشتری پیدا کنند.
به همین دلیل برخی مدل ها خطر ۳۰ ساله را نیز تخمین می زنند.
این نوع محاسبه می تواند دید بلندمدت تری نسبت به عوامل خطر ایجاد کند و نشان دهد که وضعیت فعلی فرد در صورت باقی ماندن شرایط مشابه، چه تاثیری بر خطر بیماری قلبی در سال های آینده دارد.
البته خطر ۳۰ ساله نیز یک پیش بینی قطعی نیست و با تغییر شرایط سلامت فرد، سبک زندگی، درمان و عوامل خطر می تواند تغییر کند.
آیا امتیاز خطر قلبی برای همه افراد قابل استفاده است؟
خیر. هر مدل برای گروه خاصی از افراد طراحی شده است.
برای مثال، ابزار CVD Risk Estimator Plus مربوط به ACC و AHA مدل PREVENT را برای بزرگسالان بدون بیماری قلبی شناخته شده در محدوده های سنی مشخص به کار می برد. این ابزار می تواند خطر ۱۰ ساله و در برخی گروه ها خطر ۳۰ ساله بیماری قلبی عروقی را تخمین بزند.
افرادی که قبلا بیماری قلبی عروقی مشخصی داشته اند ممکن است به ارزیابی متفاوتی نیاز داشته باشند و نباید صرفا با یک ماشین حساب عمومی خطر خود را ارزیابی کنند.
به همین دلیل استفاده از یک عدد آماده در اینترنت بدون توجه به شرایط فرد می تواند گمراه کننده باشد.
مدل PREVENT چیست؟
یکی از مدل های جدیدتر ارزیابی خطر قلبی، مدل PREVENT است که توسط انجمن قلب آمریکا توسعه داده شده است.
این مدل با هدف ارزیابی جامع تر خطر بیماری های قلبی عروقی طراحی شده و علاوه بر برخی عوامل سنتی، عوامل مرتبط با سلامت قلب، کلیه و متابولیسم را نیز در نظر می گیرد.
در ابزار CVD Risk Estimator Plus، مدل PREVENT می تواند خطر ۱۰ ساله و در گروه های سنی مشخص خطر ۳۰ ساله را برای پیامدهایی مانند بیماری قلبی عروقی، بیماری قلبی عروقی ناشی از تصلب شرایین و نارسایی قلبی تخمین بزند.
برخی اطلاعات مانند شاخص توده بدنی و عملکرد کلیه در این مدل اهمیت دارند و بعضی متغیرهای دیگر نیز می توانند به صورت اختیاری وارد شوند.
آیا امتیاز خطر قلبی همان چکاپ قلب است؟
خیر.
امتیاز خطر قلبی یک ابزار آماری برای تخمین احتمال بیماری در آینده است، اما چکاپ قلب می تواند شامل بررسی های بسیار متنوعی باشد.
بسته به شرایط فرد، پزشک ممکن است فشار خون، آزمایش چربی خون، قند خون، سابقه پزشکی، علائم، معاینه و در صورت نیاز آزمایش ها یا بررسی های تخصصی دیگر را در نظر بگیرد.
بنابراین داشتن یک امتیاز خطر پایین به این معنی نیست که فرد هیچ بیماری قلبی ندارد.
برای مثال، اگر فردی درد قفسه سینه یا تنگی نفس غیرطبیعی داشته باشد، حتی اگر محاسبه خطر قلبی او پایین باشد، علائم او باید جداگانه بررسی شوند.
آیا امتیاز خطر قلبی می تواند صفر باشد؟
بسته به مدل مورد استفاده، ممکن است عدد محاسبه شده بسیار پایین باشد، اما نباید یک امتیاز بسیار پایین را به معنی «عدم وجود خطر» در نظر گرفت.
هیچ محاسبه آماری نمی تواند تمام عوامل موثر بر سلامت قلب را در یک عدد خلاصه کند.
علاوه بر این، بعضی عوامل خطر ممکن است هنوز در مدل وارد نشده باشند یا در طول زمان تغییر کنند.
بنابراین امتیاز خطر قلبی بیشتر برای مقایسه و تصمیم گیری درباره پیشگیری کاربرد دارد، نه برای اعلام اینکه فرد کاملا از بیماری قلبی در امان است.
آیا می توان امتیاز خطر قلبی را کاهش داد؟
در بسیاری از افراد، بخشی از عوامل موثر بر خطر قلبی قابل اصلاح هستند.
اقدامات مهم می توانند شامل موارد زیر باشند:
- ترک سیگار
- کنترل فشار خون
- کنترل قند خون در افراد مبتلا به دیابت
- اصلاح چربی خون در صورت نیاز
- داشتن فعالیت بدنی منظم
- حفظ وزن مناسب
- داشتن رژیم غذایی متعادل و مناسب برای سلامت قلب
- کاهش مصرف غذاهای پرنمک و پرچربی اشباع
- خواب کافی و منظم
- پیگیری بیماری های زمینه ای
در بعضی افراد نیز پزشک ممکن است بر اساس میزان خطر و شرایط فرد، درمان دارویی را پیشنهاد کند.
هدف از محاسبه خطر قلبی همین است که مشخص شود کدام عوامل قابل اصلاح اهمیت بیشتری دارند و چه اقداماتی می تواند در پیشگیری موثر باشد.
آیا تغییر سبک زندگی واقعا روی خطر قلبی اثر می گذارد؟
بله، تغییر برخی عوامل خطر می تواند وضعیت کلی قلب و عروق را بهبود دهد.
برای مثال ترک سیگار، کنترل فشار خون، بهبود وضعیت چربی خون، فعالیت بدنی منظم و حفظ وزن مناسب از اقدامات مهم برای کاهش عوامل خطر قلبی هستند.
اما میزان تاثیر هر اقدام برای هر فرد یکسان نیست.
برای همین، بهتر است به جای تمرکز صرف روی یک عدد، مجموعه عوامل خطر بررسی شود. ممکن است برای یک فرد کنترل فشار خون مهم ترین موضوع باشد و برای فرد دیگری ترک سیگار یا درمان اختلال چربی خون اهمیت بیشتری داشته باشد.
آیا امتیاز خطر قلبی با بالا رفتن سن تغییر می کند؟
بله.
از آنجا که سن یکی از عوامل مهم در بسیاری از مدل های محاسبه خطر است، با افزایش سن ممکن است عدد خطر تغییر کند؛ حتی اگر بعضی عوامل دیگر ثابت باقی مانده باشند.
همچنین تغییر فشار خون، کلسترول، وزن، وضعیت دیابت یا مصرف سیگار می تواند نتیجه محاسبه را تغییر دهد.
بنابراین امتیاز خطر قلبی یک عدد ثابت برای تمام عمر نیست.
پزشک ممکن است در صورت تغییر شرایط فرد یا در زمان های مناسب، ارزیابی خطر را دوباره انجام دهد.
چه کسانی بهتر است درباره محاسبه خطر قلبی با پزشک صحبت کنند؟
ارزیابی خطر قلبی می تواند برای بسیاری از بزرگسالان در چارچوب مراقبت های پیشگیرانه مفید باشد، اما اهمیت آن در افرادی که چند عامل خطر دارند بیشتر می شود.
برای مثال، صحبت با پزشک درباره ارزیابی خطر می تواند اهمیت بیشتری داشته باشد اگر فرد:
- فشار خون بالا دارد.
- کلسترول بالا دارد.
- دیابت دارد.
- سیگار مصرف می کند.
- اضافه وزن یا چاقی دارد.
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی دارد.
- فعالیت بدنی کمی دارد.
- چند عامل خطر را همزمان دارد.
- درباره احتمال بیماری قلبی در سال های آینده نگرانی دارد.
پزشک می تواند بر اساس سن، سابقه پزشکی، داروها، آزمایش ها و عوامل خطر مشخص کند که کدام مدل ارزیابی برای فرد مناسب تر است.
آیا می توان امتیاز خطر قلبی را از روی آزمایش خون به تنهایی فهمید؟
خیر.
آزمایش خون اطلاعات مهمی مانند کلسترول و قند خون در اختیار پزشک قرار می دهد، اما محاسبه خطر قلبی معمولا به مجموعه ای از اطلاعات نیاز دارد.
برای مثال، سن، فشار خون، مصرف سیگار و دیابت می توانند در نتیجه نهایی تاثیر داشته باشند.
بنابراین ممکن است دو نفر با سطح کلسترول مشابه، به دلیل تفاوت در سن، فشار خون، دیابت یا مصرف سیگار، خطر قلبی متفاوتی داشته باشند.
آیا سابقه خانوادگی در امتیاز خطر قلبی وارد می شود؟
بسته به مدل مورد استفاده، ممکن است سابقه خانوادگی مستقیما در فرمول اصلی وارد نشود.
با این حال، سابقه خانوادگی بیماری قلبی همچنان می تواند برای ارزیابی کلی خطر فرد اهمیت داشته باشد.
اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده در سن پایین دچار بیماری قلبی یا سکته شده باشد، پزشک ممکن است این موضوع را در کنار سایر عوامل خطر در نظر بگیرد و در صورت نیاز بررسی های بیشتری انجام دهد.
به همین دلیل نباید تصور کرد اگر یک ماشین حساب خطر، سابقه خانوادگی را مستقیما وارد نکرد، این عامل دیگر اهمیتی ندارد.
تفاوت امتیاز خطر قلبی با احتمال واقعی بیماری چیست؟
این دو مفهوم یکی نیستند.
امتیاز خطر قلبی یک برآورد آماری است که بر اساس اطلاعات فرد و داده های جمعیتی به دست می آید. احتمال واقعی اینکه یک فرد خاص در آینده دچار بیماری شود، ممکن است با عدد محاسبه شده متفاوت باشد.
مدل های خطر همیشه محدودیت دارند و نمی توانند تمام شرایط پزشکی، ژنتیکی و سبک زندگی یک فرد را در یک فرمول وارد کنند.
به همین دلیل نتیجه باید در کنار ارزیابی پزشک و شرایط واقعی فرد تفسیر شود.
آیا امتیاز خطر قلبی برای تصمیم گیری درباره دارو کافی است؟
معمولا نباید تصمیم درمانی را فقط بر اساس یک عدد گرفت.
پزشک ممکن است امتیاز خطر، سن، فشار خون، آزمایش چربی خون، دیابت، سابقه بیماری، داروهای فعلی، عوامل خطر دیگر و ترجیحات فرد را در کنار یکدیگر بررسی کند.
در برخی افراد، ممکن است درمان دارویی برای کاهش یکی از عوامل خطر مطرح شود و در برخی دیگر تمرکز اصلی روی اصلاح سبک زندگی باشد.
بنابراین نباید صرفا بر اساس یک عدد که از یک ماشین حساب اینترنتی به دست آمده، مصرف یا قطع دارو را شروع کرد.
چه زمانی باید امتیاز خطر قلبی را جدی تر پیگیری کرد؟
اگر نتیجه ارزیابی نشان دهد که فرد از نظر آماری در معرض خطر قابل توجهی قرار دارد، معمولا لازم است عوامل قابل اصلاح با دقت بیشتری بررسی شوند.
اما حتی اگر عدد خطر پایین باشد، وجود علائم جدید یا غیرطبیعی قلبی موضوع جداگانه ای است.
اگر فرد دچار درد یا فشار قفسه سینه، تنگی نفس شدید یا ناگهانی، غش، تعریق سرد، درد منتشر شونده به بازو یا فک، یا علائم دیگری شود که احتمال یک مشکل حاد قلبی را مطرح می کنند، نباید منتظر محاسبه امتیاز خطر بماند و باید برای ارزیابی فوری پزشکی اقدام کند.
سخن نهایی
امتیاز خطر قلبی یک ابزار برای پیش بینی قطعی آینده نیست؛ بلکه روشی برای تخمین احتمال بروز برخی بیماری های قلبی و عروقی بر اساس مجموعه ای از عوامل خطر است.
سن، فشار خون، کلسترول، دیابت و مصرف سیگار از عوامل مهم در بسیاری از مدل های ارزیابی هستند و مدل های جدیدتر ممکن است اطلاعاتی مانند شاخص توده بدنی و عملکرد کلیه را نیز وارد محاسبات کنند.
نکته مهم این است که یک عدد به تنهایی نمی تواند وضعیت قلب یک فرد را مشخص کند. نتیجه باید در کنار سابقه پزشکی، علائم، آزمایش ها و سایر عوامل خطر تفسیر شود.
اگر عوامل خطر قابل اصلاح مانند فشار خون بالا، کلسترول بالا، دیابت، اضافه وزن یا مصرف سیگار وجود داشته باشد، ارزیابی خطر می تواند به شناسایی مواردی که نیاز به توجه بیشتری دارند کمک کند.
سوالات متداول
امتیاز خطر قلبی چیست؟
امتیاز خطر قلبی یک محاسبه آماری است که احتمال بروز برخی بیماری های قلبی و عروقی را در یک بازه زمانی مشخص بر اساس عواملی مانند سن، فشار خون، کلسترول، دیابت و مصرف سیگار تخمین می زند.
خطر قلبی ۱۰ ساله یعنی چه؟
یعنی یک مدل آماری احتمال بروز پیامد مشخصی را در طول ۱۰ سال آینده بر اساس اطلاعات فعلی فرد تخمین زده است. این عدد پیش بینی قطعی برای فرد نیست.
آیا کلسترول بالا به تنهایی امتیاز خطر قلبی را تعیین می کند؟
خیر. کلسترول یکی از عوامل مهم است، اما سن، فشار خون، دیابت، سیگار و عوامل دیگر نیز می توانند روی نتیجه تاثیر داشته باشند.
آیا افراد جوان هم باید خطر قلبی خود را بررسی کنند؟
در بعضی افراد بله. ممکن است خطر ۱۰ ساله یک فرد جوان پایین باشد، اما عوامل خطر موجود در بلندمدت اهمیت پیدا کنند. ارزیابی مناسب به سن و شرایط فرد بستگی دارد.
آیا امتیاز خطر قلبی پایین یعنی قلب کاملا سالم است؟
خیر. این امتیاز احتمال برخی پیامدهای قلبی عروقی را تخمین می زند و برای تشخیص تمام بیماری های قلبی طراحی نشده است. وجود علائم قلبی باید جداگانه بررسی شود.
آیا می توان امتیاز خطر قلبی را کاهش داد؟
در بسیاری از موارد می توان با اصلاح عواملی مانند فشار خون، کلسترول، قند خون، وزن، فعالیت بدنی و مصرف دخانیات، عوامل خطر قلبی را کاهش داد.
آیا می توان امتیاز خطر قلبی را در خانه محاسبه کرد؟
برخی ابزارهای معتبر آنلاین برای تخمین خطر وجود دارند، اما نتیجه آنها باید با توجه به مدل مورد استفاده و شرایط فرد تفسیر شود و جایگزین ارزیابی پزشک نیست.
منبع
American College of Cardiology – CVD Risk Estimator Plus
American College of Cardiology – CVD Risk Estimator Plus Web Tool
American Heart Association – PREVENT Cardiovascular Risk Equations
World Health Organization – Cardiovascular Risk Charts
American College of Cardiology – Cardiovascular Risk Assessment Resources