بیماری های قلبی و عروقی معمولا یک شبه ایجاد نمی شوند. در بسیاری از افراد، عواملی مانند فشار خون بالا، کلسترول بالا، دیابت، سیگار، کم تحرکی، اضافه وزن و تغذیه نامناسب در طول سال ها به تدریج به قلب و رگ ها آسیب می زنند. به همین دلیل، پیشگیری از بیماری قلبی فقط به زمانی مربوط نمی شود که فرد دچار علامت شده باشد؛ بلکه از سال ها قبل می توان با اصلاح عوامل خطر، احتمال ابتلا به بسیاری از بیماری های قلبی را کاهش داد.
بر اساس اطلاعات سازمان جهانی بهداشت، بخش قابل توجهی از عوامل خطر بیماری های قلبی با رفتار و سبک زندگی ارتباط دارند. تغذیه نامناسب، فعالیت بدنی کم، مصرف دخانیات و مصرف مضر الکل از عوامل مهمی هستند که می توانند خطر بیماری های قلبی و سکته را افزایش دهند. در کنار این موارد، فشار خون، قند خون و چربی خون نیز اهمیت زیادی دارند.
البته هیچ روش پیشگیری نمی تواند خطر بیماری قلبی را برای همه افراد به صفر برساند. عواملی مانند سن، سابقه خانوادگی و بعضی بیماری های زمینه ای همیشه قابل تغییر نیستند. هدف از پیشگیری این است که عوامل قابل کنترل را تا حد امکان مدیریت کنیم و بیماری های احتمالی را زودتر شناسایی کنیم.
بیماری قلبی چرا ایجاد می شود؟
بیماری قلبی اصطلاحی گسترده است و بیماری های مختلفی را شامل می شود. بیماری عروق کرونر، نارسایی قلبی، بعضی اختلالات ریتم قلب، بیماری های دریچه ای و برخی بیماری های عضله قلب از جمله مشکلاتی هستند که می توانند سلامت قلب را تحت تاثیر قرار دهند.
در بسیاری از بیماری های قلبی، عوامل خطر به مرور زمان روی عروق و عملکرد قلب اثر می گذارند.
برای مثال، فشار خون بالا می تواند به دیواره رگ ها فشار وارد کند. کلسترول بالا می تواند در ایجاد پلاک های چربی در دیواره عروق نقش داشته باشد. سیگار نیز به رگ ها آسیب می زند و خطر بیماری قلبی را افزایش می دهد.
به همین دلیل، پیشگیری موثر معمولا فقط روی یک عامل تمرکز نمی کند و مجموعه ای از عوامل خطر را در نظر می گیرد.
مهم ترین عوامل خطر بیماری قلبی کدامند؟
برخی عوامل خطر قابل تغییر هستند و برخی دیگر قابل تغییر نیستند.
عوامل خطر قابل تغییر
مهم ترین عوامل قابل کنترل عبارتند از:
- مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی
- کم تحرکی
- تغذیه نامناسب
- فشار خون بالا
- کلسترول بالا
- دیابت و قند خون بالا
- اضافه وزن و چاقی
- مصرف مضر الکل
- خواب نامناسب در برخی افراد
- کنترل نکردن بیماری های زمینه ای
عوامل خطر غیرقابل تغییر
برخی عوامل را نمی توان تغییر داد، اما شناخت آنها برای ارزیابی خطر اهمیت دارد:
- افزایش سن
- سابقه خانوادگی بیماری قلبی
- برخی عوامل ژنتیکی
- سابقه بعضی بیماری ها و شرایط پزشکی
وجود یک عامل خطر به این معنی نیست که فرد حتما دچار بیماری قلبی می شود. در واقع، میزان خطر معمولا حاصل ترکیب چند عامل مختلف است.
ترک سیگار یکی از مهم ترین اقدامات برای سلامت قلب است
سیگار از مهم ترین عوامل قابل کنترل در بیماری های قلبی است. مواد موجود در دود دخانیات می توانند به رگ های خونی آسیب بزنند و خطر بیماری قلبی و سکته را افزایش دهند.
سیگار همچنین می تواند با افزایش آسیب به دیواره رگ ها، ایجاد شرایط نامناسب برای تشکیل پلاک های عروقی و تاثیر بر اکسیژن رسانی، فشار بیشتری به سیستم قلبی عروقی وارد کند.
ترک سیگار برای کسی که سال ها سیگار کشیده نیز ارزش دارد. ترک مصرف دخانیات می تواند خطر بیماری های قلبی را کاهش دهد و هرچه زودتر انجام شود، فرصت بیشتری برای بهبود سلامت بدن ایجاد می کند.
اگر ترک سیگار برای فرد دشوار است، استفاده از کمک پزشک یا برنامه های ترک دخانیات می تواند احتمال موفقیت را بیشتر کند.
نکته مهم این است که جایگزین کردن یک محصول دخانی با محصول دیگر لزوما به معنی حذف خطرات قلبی نیست. بهترین هدف، کاهش وابستگی به دخانیات و در نهایت قطع مصرف آن است.
برای پیشگیری از بیماری قلبی چه غذایی بخوریم؟
تغذیه سالم یکی از پایه های اصلی مراقبت از قلب است. قرار نیست برای سالم نگه داشتن قلب تمام غذاهای مورد علاقه خود را کنار بگذارید. مهم تر از یک ماده غذایی خاص، الگوی کلی تغذیه در طول زمان است.
یک الگوی غذایی مناسب برای قلب می تواند شامل موارد زیر باشد:
- سبزیجات متنوع
- میوه ها
- حبوبات
- غلات کامل
- مغزها در مقدار مناسب
- ماهی و منابع مناسب پروتئین
- چربی های سالم
- لبنیات مناسب در صورت سازگاری با شرایط فرد
در مقابل بهتر است مصرف غذاهای بسیار فرآوری شده، نمک زیاد، قند افزوده و چربی های اشباع و ترانس تا حد امکان محدود شود.
آیا نمک برای قلب ضرر دارد؟
مصرف بیش از حد نمک می تواند باعث افزایش دریافت سدیم شود و در برخی افراد به بالا رفتن فشار خون کمک کند.
فشار خون بالا یکی از مهم ترین عوامل خطر بیماری های قلبی و سکته است. به همین دلیل کاهش مصرف نمک برای افرادی که فشار خون بالا دارند اهمیت بیشتری پیدا می کند.
برای کاهش مصرف نمک می توان چند تغییر ساده انجام داد:
- نمکدان را از روی میز حذف کنیم.
- مصرف غذاهای شور و فرآوری شده را کاهش دهیم.
- هنگام خرید مواد غذایی برچسب محصول را بررسی کنیم.
- به جای افزایش نمک، از سبزیجات و ادویه های مناسب برای طعم دادن استفاده کنیم.
مقدار مناسب سدیم برای هر فرد می تواند با توجه به شرایط پزشکی متفاوت باشد، بنابراین افراد مبتلا به بیماری های خاص بهتر است توصیه پزشک یا متخصص تغذیه را در نظر بگیرند.
ورزش برای پیشگیری از بیماری قلبی چقدر مهم است؟
فعالیت بدنی منظم می تواند به کنترل وزن، فشار خون، قند خون و چربی خون کمک کند و یکی از پایه های مهم سبک زندگی سالم برای قلب است.
لازم نیست حتما ورزش سنگین یا حرفه ای انجام دهید. پیاده روی سریع، دوچرخه سواری، شنا، فعالیت های هوازی و بسیاری از فعالیت های روزمره می توانند بخشی از برنامه فعالیت بدنی باشند.
برای بسیاری از بزرگسالان، حدود ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط در هفته یک هدف رایج است. این زمان را می توان در طول هفته تقسیم کرد.
اگر مدت زیادی کم تحرک بوده اید، بهتر است فعالیت را به تدریج افزایش دهید. شروع ناگهانی ورزش سنگین، به ویژه در فردی که بیماری قلبی شناخته شده یا علائم مشکوک دارد، می تواند مناسب نباشد.
آیا پیاده روی برای سلامت قلب مفید است؟
بله. پیاده روی منظم می تواند یکی از ساده ترین روش های افزایش فعالیت بدنی باشد.
پیاده روی سریع می تواند ضربان قلب را افزایش دهد و به بهبود آمادگی جسمانی کمک کند. همچنین فعالیت بدنی منظم در کنترل فشار خون، وزن و بعضی عوامل خطر قلبی نقش دارد.
برای شروع لازم نیست روز اول مسافت طولانی طی کنید. می توان با زمان کوتاه تر شروع کرد و به تدریج مدت و شدت فعالیت را افزایش داد.
مهم تر از انجام یک جلسه سنگین ورزش، ایجاد یک عادت منظم و قابل ادامه است.
وزن مناسب چه تاثیری بر سلامت قلب دارد؟
اضافه وزن و چاقی می توانند احتمال بروز برخی عوامل خطر قلبی مانند فشار خون بالا، دیابت و اختلال چربی خون را افزایش دهند.
اضافه وزن همچنین می تواند فشار بیشتری بر سیستم قلبی عروقی وارد کند.
کاهش وزن در افراد دارای اضافه وزن، حتی اگر به وزن ایده آل نرسد، می تواند در بهبود بعضی شاخص های سلامت موثر باشد. هدف کاهش وزن باید واقع بینانه و قابل ادامه باشد.
رژیم های بسیار سخت که برای مدت کوتاه وزن زیادی کم می کنند اما بعد از مدتی کنار گذاشته می شوند، معمولا راهکار مناسبی برای پیشگیری طولانی مدت نیستند.
بهتر است کاهش وزن بر پایه تغییرات قابل ادامه در تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و رفتارهای روزانه انجام شود.
فشار خون را جدی بگیرید
فشار خون بالا ممکن است برای مدت طولانی هیچ علامت واضحی ایجاد نکند. به همین دلیل، احساس خوب داشتن به معنی طبیعی بودن فشار خون نیست.
فشار خون بالا در صورت کنترل نشدن می تواند به قلب، رگ ها، کلیه ها و سایر اندام ها آسیب بزند و خطر بیماری های قلبی و سکته را افزایش دهد.
اندازه گیری منظم فشار خون به ویژه برای افرادی که سابقه فشار خون بالا یا عوامل خطر بیشتری دارند اهمیت دارد.
اگر فشار خون بالا تشخیص داده شده است، تغییر سبک زندگی مهم است، اما نباید داروهای تجویز شده را خودسرانه قطع کرد. بعضی افراد برای کنترل فشار خون به دارو نیاز دارند.
کلسترول بالا چه ارتباطی با بیماری قلبی دارد؟
کلسترول یکی از مواد مورد نیاز بدن است، اما بالا بودن بعضی انواع چربی خون می تواند خطر بیماری های قلبی را افزایش دهد.
LDL بالا یکی از عوامل مهم در ایجاد و پیشرفت پلاک های عروقی است. با گذشت زمان، تجمع پلاک در رگ های کرونر می تواند جریان خون به عضله قلب را محدود کند.
برای کنترل کلسترول معمولا ترکیبی از تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، کنترل وزن و در صورت نیاز دارو استفاده می شود.
بعضی افراد به دلیل عوامل ژنتیکی، مانند هیپرکلسترولمی خانوادگی، ممکن است حتی با سبک زندگی مناسب نیز کلسترول بسیار بالایی داشته باشند. این افراد ممکن است به درمان دارویی و پیگیری دقیق تر نیاز داشته باشند.
قند خون و دیابت را کنترل کنید
دیابت و قند خون بالا می توانند خطر بیماری های قلبی و عروقی را افزایش دهند.
بالا بودن طولانی مدت قند خون می تواند به رگ های خونی آسیب بزند و همراه شدن آن با فشار خون بالا یا چربی خون نامناسب می تواند خطر قلبی را بیشتر کند.
اگر دیابت دارید، کنترل قند خون، فشار خون و چربی خون همزمان اهمیت دارد.
پیشگیری از دیابت نوع ۲ نیز برای سلامت قلب مهم است. در افراد دارای اضافه وزن، افزایش فعالیت بدنی و اصلاح تغذیه می تواند در کاهش خطر ابتلا به دیابت نقش داشته باشد.
خواب کافی چه تاثیری بر قلب دارد؟
خواب فقط برای رفع خستگی نیست. کیفیت و مدت مناسب خواب بخشی از سبک زندگی سالم است.
خواب نامناسب می تواند با مشکلات مختلفی مانند فشار خون بالا، اختلالات متابولیک و افزایش برخی عوامل خطر قلبی همراه باشد.
آپنه خواب نیز اهمیت ویژه ای دارد. افرادی که خروپف شدید دارند، هنگام خواب دچار قطع تنفس می شوند یا در طول روز خواب آلودگی زیادی دارند، ممکن است به بررسی اختلالات خواب نیاز داشته باشند.
اگر خواب شما به صورت مداوم بی کیفیت است، فقط به مصرف قهوه یا افزایش ساعات خواب اکتفا نکنید و علت اصلی مشکل را بررسی کنید.
استرس چگونه روی قلب اثر می گذارد؟
استرس بخشی طبیعی از زندگی است و هر نوع استرس به معنی آسیب مستقیم به قلب نیست. اما استرس شدید یا طولانی مدت می تواند روی رفتارهای مرتبط با سلامت نیز اثر بگذارد.
برای مثال فردی که استرس زیادی دارد ممکن است بیشتر سیگار بکشد، کمتر ورزش کند، خواب نامناسب داشته باشد یا به سمت غذاهای پرکالری و ناسالم برود.
همچنین استرس می تواند با افزایش موقت ضربان قلب و فشار خون همراه شود.
به همین دلیل مدیریت استرس را می توان بخشی از سبک زندگی سالم دانست. فعالیت بدنی، خواب منظم، ارتباط اجتماعی مناسب، تکنیک های آرام سازی و در صورت نیاز کمک گرفتن از متخصص سلامت روان می توانند برای مدیریت استرس مفید باشند.
مصرف الکل و سلامت قلب
مصرف مضر الکل با افزایش خطر برخی مشکلات قلبی و عروقی ارتباط دارد. همچنین می تواند روی فشار خون و ریتم قلب اثر بگذارد.
به همین دلیل نمی توان مصرف الکل را به عنوان یک روش پیشگیری از بیماری قلبی توصیه کرد.
اگر فردی الکل مصرف می کند، کاهش مصرف یا قطع آن می تواند بخشی از برنامه کاهش عوامل خطر باشد، به ویژه اگر مصرف فرد زیاد یا همراه با سایر عوامل خطر باشد.
چکاپ قلب از چه سنی لازم است؟
برای پیشگیری از بیماری قلبی نمی توان یک سن مشخص برای همه افراد تعیین کرد.
زمان و نوع بررسی ها به عواملی مانند سن، جنسیت، سابقه خانوادگی، فشار خون، وزن، قند خون، چربی خون، سیگار و بیماری های زمینه ای بستگی دارد.
حتی افراد جوان نیز ممکن است عوامل خطر مهمی داشته باشند. بنابراین بهتر است بررسی سلامت قلب بر اساس میزان خطر فرد انجام شود، نه فقط سن.
در چکاپ های معمول ممکن است مواردی مانند فشار خون، وزن، سابقه پزشکی و در صورت نیاز آزمایش قند و چربی خون بررسی شوند.
در افرادی که علائم یا عوامل خطر خاصی دارند، پزشک ممکن است بررسی های بیشتری درخواست کند.
آیا همه افراد به تست ورزش و اکو قلب نیاز دارند؟
خیر.
تست ورزش، اکوکاردیوگرافی، سی تی آنژیوگرافی، آنژیوگرافی و سایر بررسی های قلبی برای همه افراد سالم به صورت روتین لازم نیستند.
نوع آزمایش باید بر اساس علائم، سابقه پزشکی، عوامل خطر و نتیجه معاینه تعیین شود.
انجام آزمایش های متعدد بدون دلیل مشخص لزوما به معنی پیشگیری بهتر نیست. در مقابل، نادیده گرفتن علائم مهم نیز می تواند خطرناک باشد.
بهترین روش این است که پزشک بر اساس وضعیت فرد مشخص کند چه آزمایش هایی واقعا لازم هستند.
سابقه خانوادگی بیماری قلبی چقدر مهم است؟
اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده در سن پایین دچار بیماری قلبی شده باشد، ممکن است خطر فرد بیشتر از جمعیت عمومی باشد.
سابقه خانوادگی می تواند نشان دهنده ترکیبی از عوامل ژنتیکی و سبک زندگی مشترک خانواده باشد.
داشتن سابقه خانوادگی به این معنی نیست که فرد حتما به بیماری قلبی مبتلا می شود. اما می تواند دلیل خوبی برای توجه بیشتر به فشار خون، چربی خون، قند خون، وزن، فعالیت بدنی و سایر عوامل قابل کنترل باشد.
اگر در خانواده سابقه بیماری قلبی زودرس وجود دارد، بهتر است این موضوع هنگام مراجعه به پزشک مطرح شود.
آیا می توان خطر بیماری قلبی را کاملا از بین برد؟
خیر. هیچ روش تضمینی برای صفر کردن خطر بیماری قلبی وجود ندارد.
سن، ژنتیک و برخی بیماری های زمینه ای قابل تغییر نیستند. حتی فردی که سبک زندگی بسیار سالمی دارد نیز ممکن است در آینده به بیماری قلبی مبتلا شود.
اما این موضوع به معنی بی فایده بودن پیشگیری نیست.
کنترل فشار خون، کنترل کلسترول و قند خون، ترک سیگار، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، حفظ وزن مناسب و شناسایی زودهنگام عوامل خطر می توانند احتمال بروز بسیاری از مشکلات قلبی را کاهش دهند.
یک برنامه ساده برای مراقبت از قلب
اگر بخواهیم تمام توصیه های پیشگیری را به اقدامات روزمره تبدیل کنیم، می توان از یک برنامه ساده شروع کرد:
هر روز
- بخشی از روز را به پیاده روی یا فعالیت بدنی اختصاص دهید.
- مصرف سبزیجات و میوه را افزایش دهید.
- آب کافی بنوشید.
- مصرف غذاهای بسیار فرآوری شده را محدود کنید.
- از سیگار و دخانیات دوری کنید.
- خواب منظم داشته باشید.
هر هفته
- مجموع فعالیت بدنی خود را بررسی کنید.
- وعده های غذایی خود را مرور کنید.
- مصرف غذاهای شور، شیرین و پرچرب را کاهش دهید.
- برای فعالیت بدنی منظم برنامه داشته باشید.
به صورت دوره ای
- فشار خون خود را بررسی کنید.
- در صورت توصیه پزشک، قند و چربی خون را آزمایش کنید.
- وزن و وضعیت کلی سلامت خود را پیگیری کنید.
- اگر سابقه خانوادگی یا عوامل خطر دارید، درباره زمان مناسب چکاپ با پزشک مشورت کنید.
چه زمانی باید برای علائم قلبی فورا اقدام کرد؟
پیشگیری به معنی نادیده گرفتن علائم نیست.
اگر فردی دچار درد یا فشار شدید و جدید در قفسه سینه شود، به ویژه اگر درد به بازو، شانه، فک، پشت یا سایر قسمت های بدن انتشار پیدا کند یا همراه با تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، سرگیجه یا ضعف شدید باشد، باید احتمال یک مشکل قلبی جدی را در نظر گرفت و فورا از خدمات اورژانسی کمک گرفت.
همچنین تنگی نفس شدید، غش کردن، ضربان قلب بسیار نامنظم همراه با علائم شدید یا درد ناگهانی و شدید قفسه سینه نیازمند ارزیابی فوری است.
نباید منتظر ماند تا علامت خودبه خود برطرف شود، به ویژه اگر علائم شدید یا جدید باشند.
سخن نهایی
پیشگیری از بیماری قلبی یک اقدام کوتاه مدت نیست؛ مجموعه ای از انتخاب های روزانه است که در طول سال ها روی سلامت قلب و عروق تاثیر می گذارد.
ترک سیگار، داشتن فعالیت بدنی منظم، تغذیه متعادل، کنترل وزن، توجه به فشار خون، کنترل کلسترول و قند خون و رسیدگی به بیماری های زمینه ای از مهم ترین اقداماتی هستند که می توانند خطر بیماری های قلبی را کاهش دهند.
در کنار سبک زندگی، شناخت عوامل خطر و انجام بررسی های پزشکی در زمان مناسب نیز اهمیت دارد. بعضی بیماری های قلبی و عوامل خطر ممکن است بدون علامت باشند و فقط با اندازه گیری فشار خون یا انجام آزمایش های ساده شناسایی شوند.
در نهایت، هدف این نیست که زندگی را به مجموعه ای از محدودیت ها تبدیل کنیم. هدف این است که عادت هایی ایجاد کنیم که بتوانیم سال ها ادامه دهیم و به کمک آنها از قلب و عروق خود بهتر مراقبت کنیم.
سوالات متداول
برای سالم نگه داشتن قلب مهم ترین کار چیست؟
یک اقدام واحد برای همه افراد وجود ندارد. ترک سیگار، فعالیت بدنی منظم، تغذیه سالم، کنترل فشار خون، کلسترول و قند خون و حفظ وزن مناسب از مهم ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.
آیا فرد جوان هم ممکن است به بیماری قلبی مبتلا شود؟
بله. سن بالاتر خطر بسیاری از بیماری های قلبی را افزایش می دهد، اما بیماری قلبی می تواند در سنین پایین نیز اتفاق بیفتد. سابقه خانوادگی، سیگار، فشار خون، کلسترول، دیابت، چاقی و بعضی بیماری های ژنتیکی می توانند خطر را افزایش دهند.
آیا پیاده روی برای پیشگیری از بیماری قلبی کافی است؟
پیاده روی یکی از فعالیت های مفید و قابل دسترس است و می تواند بخش مهمی از فعالیت بدنی باشد. میزان و شدت مناسب فعالیت به وضعیت جسمی و پزشکی فرد بستگی دارد.
آیا فشار خون بالا همیشه علامت دارد؟
خیر. فشار خون بالا ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باشد. به همین دلیل اندازه گیری فشار خون اهمیت دارد.
آیا کلسترول بالا را می توان فقط با رژیم غذایی کنترل کرد؟
در بعضی افراد تغییر سبک زندگی تاثیر قابل توجهی دارد، اما همه افراد فقط با رژیم غذایی به محدوده مناسب نمی رسند. برخی افراد به دلیل میزان بالای کلسترول یا عوامل ژنتیکی ممکن است به دارو نیز نیاز داشته باشند.
آیا سیگار کشیدن کم هم برای قلب خطرناک است؟
مصرف دخانیات بی خطر محسوب نمی شود. هرچه مصرف کمتر شود بهتر است، اما بهترین اقدام برای کاهش خطر، ترک کامل مصرف دخانیات است.
آیا استرس به تنهایی باعث بیماری قلبی می شود؟
استرس تنها عامل بیماری قلبی نیست، اما استرس مزمن می تواند از طریق تغییرات جسمی و همچنین تاثیر بر رفتارهایی مانند خواب، تغذیه، فعالیت بدنی و مصرف دخانیات با افزایش عوامل خطر همراه شود.
آیا همه افراد باید سالانه اکو قلب انجام دهند؟
خیر. اکو قلب آزمایشی است که در شرایط مشخص و بر اساس علائم یا احتمال بیماری قلبی درخواست می شود و انجام روتین آن برای همه افراد سالم ضروری نیست.
منبع
World Health Organization (WHO)
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI)