فیبریلاسیون بطنی یکی از جدی ترین اختلالات ریتم قلب است که در آن فعالیت الکتریکی بطن های قلب به شکل بسیار سریع و کاملا نامنظم اتفاق می افتد. در این وضعیت، بطن ها به جای اینکه به صورت منظم منقبض شوند و خون را به بدن پمپاژ کنند، به شکل نامنظم می لرزند.
در نتیجه، قلب نمی تواند خون را به شکل موثر به مغز و سایر اندام های بدن برساند. فشار خون به سرعت افت می کند و فرد ممکن است در مدت کوتاهی هوشیاری خود را از دست بدهد. فیبریلاسیون بطنی یک وضعیت اورژانسی است و بدون درمان فوری می تواند به ایست قلبی و مرگ منجر شود.
در این مقاله بررسی می کنیم فیبریلاسیون بطنی چیست، چرا ایجاد می شود، چه علائمی دارد، چه عواملی احتمال بروز آن را افزایش می دهند و چه تفاوتی با سایر آریتمی های قلبی دارد.
فیبریلاسیون بطنی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی که به انگلیسی Ventricular Fibrillation و به اختصار VF یا VFib نامیده می شود، نوعی آریتمی شدید است که در حفره های پایینی قلب یعنی بطن ها ایجاد می شود.
قلب چهار حفره دارد:
- دهلیز راست
- دهلیز چپ
- بطن راست
- بطن چپ
در حالت طبیعی، فعالیت الکتریکی قلب از گره سینوسی شروع می شود و در مسیر مشخصی حرکت می کند. این پیام الکتریکی باعث می شود دهلیزها و سپس بطن ها به شکل هماهنگ منقبض شوند.
اما در فیبریلاسیون بطنی، پیام های الکتریکی بطن ها کاملا بی نظم و سریع می شوند. در نتیجه بطن ها دیگر نمی توانند یک انقباض موثر ایجاد کنند و به جای پمپاژ خون، دچار لرزش های سریع و نامنظم می شوند.
چرا فیبریلاسیون بطنی خطرناک است؟
خطر اصلی فیبریلاسیون بطنی این است که قلب دیگر نمی تواند خون را به شکل موثر در بدن گردش دهد.
مغز و سایر اندام های حیاتی برای عملکرد طبیعی به اکسیژن و خون رسانی مداوم نیاز دارند. وقتی قلب نتواند خون را پمپاژ کند، فشار خون به سرعت پایین می آید و خون رسانی به مغز نیز متوقف یا بسیار کم می شود.
به همین دلیل فرد مبتلا به فیبریلاسیون بطنی معمولا خیلی سریع هوشیاری خود را از دست می دهد و نبض و تنفس طبیعی نیز از بین می رود.
فیبریلاسیون بطنی یکی از مهم ترین ریتم هایی است که می تواند باعث ایست قلبی ناگهانی شود و درمان آن باید بدون تاخیر آغاز شود.
فیبریلاسیون بطنی چگونه اتفاق می افتد؟
برای اینکه بهتر متوجه این بیماری شویم، باید بدانیم قلب چگونه می تپد.
در یک ضربان طبیعی، گره سینوسی در دهلیز راست یک پیام الکتریکی ایجاد می کند. این پیام در دهلیزها حرکت می کند و باعث انقباض آنها می شود.
سپس پیام به گره دهلیزی بطنی یا AV node می رسد و بعد از عبور از مسیرهای الکتریکی مشخص، به بطن ها منتقل می شود.
این هماهنگی باعث می شود بطن ها در زمان مناسب منقبض شوند و خون را به ریه ها و سایر قسمت های بدن بفرستند.
در فیبریلاسیون بطنی، این نظم از بین می رود. فعالیت الکتریکی بطن ها به صورت سریع و آشفته انجام می شود و بطن ها دیگر انقباض منظم و موثری ندارند.
در نتیجه ممکن است قلب از نظر الکتریکی فعال باشد، اما از نظر پمپاژ خون عملا عملکرد موثری نداشته باشد.
آیا فیبریلاسیون بطنی همان ایست قلبی است؟
فیبریلاسیون بطنی و ایست قلبی دقیقا یک مفهوم نیستند، اما ارتباط بسیار نزدیکی با یکدیگر دارند.
فیبریلاسیون بطنی یک اختلال ریتم قلب است که باعث می شود بطن ها نتوانند خون را به شکل موثر پمپاژ کنند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، فرد دچار ایست قلبی می شود.
در ایست قلبی، گردش موثر خون متوقف شده و فرد معمولا هوشیاری، نبض و تنفس طبیعی خود را از دست می دهد.
بنابراین می توان گفت فیبریلاسیون بطنی یکی از مهم ترین ریتم هایی است که می تواند باعث ایست قلبی ناگهانی شود.
تفاوت فیبریلاسیون بطنی با تاکی کاردی بطنی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی و تاکی کاردی بطنی هر دو از آریتمی های مربوط به بطن ها هستند، اما یکسان نیستند.
در تاکی کاردی بطنی، بطن ها با سرعت بسیار زیاد می تپند، اما در بعضی موارد هنوز انقباض هایی وجود دارد که می توانند مقداری خون را به گردش بدن وارد کنند.
در فیبریلاسیون بطنی، فعالیت الکتریکی بطن ها کاملا بی نظم می شود و انقباض موثر بطن ها از بین می رود.
به زبان ساده:
| تاکی کاردی بطنی | فیبریلاسیون بطنی |
|---|---|
| ضربان بطن ها بسیار سریع است | فعالیت بطن ها بسیار سریع و کاملا نامنظم است |
| ممکن است نبض وجود داشته باشد | معمولا نبض موثر وجود ندارد |
| شدت آن به نوع و مدت حمله بستگی دارد | یک وضعیت اورژانسی و تهدید کننده زندگی است |
| ممکن است به فیبریلاسیون بطنی تبدیل شود | می تواند باعث ایست قلبی شود |
هر دو وضعیت نیاز به ارزیابی پزشکی دارند، اما فیبریلاسیون بطنی یک اورژانس فوری محسوب می شود.
علائم فیبریلاسیون بطنی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی معمولا به شکل ناگهانی ایجاد می شود و علائم آن با بسیاری از آریتمی های دیگر تفاوت دارد.
مهم ترین نشانه ها عبارتند از:
- از دست دادن ناگهانی هوشیاری
- سقوط ناگهانی فرد
- نبود نبض
- قطع تنفس طبیعی یا تنفس های غیرطبیعی و گازگازی
- عدم پاسخ به صدا یا لمس
گاهی قبل از ایجاد فیبریلاسیون بطنی، فرد ممکن است علائمی مانند درد قفسه سینه، تپش قلب بسیار سریع، سرگیجه، تهوع یا تنگی نفس داشته باشد. اما در بسیاری از موارد، فیبریلاسیون بطنی به شکل ناگهانی و بدون هشدار طولانی اتفاق می افتد.
آیا فیبریلاسیون بطنی باعث تپش قلب می شود؟
ممکن است قبل از شروع فیبریلاسیون بطنی، فرد دچار ضربان بسیار سریع یا نامنظم قلب شود و آن را به صورت تپش قلب احساس کند.
با این حال، زمانی که فیبریلاسیون بطنی به طور کامل ایجاد شده است، فرد معمولا هوشیاری خود را از دست می دهد و نمی تواند تپش قلب را مانند یک فرد هوشیار توصیف کند.
بنابراین احساس تپش قلب به تنهایی نشانه فیبریلاسیون بطنی نیست. تپش قلب می تواند در بسیاری از شرایط بی خطر یا بیماری های مختلف قلبی ایجاد شود.
اما تپش قلب ناگهانی و غیرقابل توضیح، به ویژه اگر همراه با سرگیجه، غش، درد قفسه سینه یا تنگی نفس باشد، نیازمند بررسی پزشکی است.
علت فیبریلاسیون بطنی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی می تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود. یکی از مهم ترین عوامل، اختلال در خون رسانی به عضله قلب است.
کاهش شدید جریان خون به قلب، به ویژه هنگام سکته قلبی، می تواند فعالیت الکتریکی سلول های قلب را مختل کند و زمینه ایجاد آریتمی های خطرناک مانند فیبریلاسیون بطنی را فراهم کند.
علاوه بر سکته قلبی و بیماری عروق کرونر، مشکلات ساختاری قلب، بعضی بیماری های عضله قلب، اختلالات شدید الکترولیتی و برخی مشکلات ارثی سیستم الکتریکی قلب نیز می توانند خطر فیبریلاسیون بطنی را افزایش دهند.
سکته قلبی چه ارتباطی با فیبریلاسیون بطنی دارد؟
سکته قلبی یکی از عوامل مهم ایجاد فیبریلاسیون بطنی است.
وقتی جریان خون به بخشی از عضله قلب به شدت کاهش پیدا کند یا قطع شود، سلول های قلبی دچار کمبود اکسیژن می شوند. این وضعیت می تواند فعالیت الکتریکی طبیعی قلب را مختل کند.
در بعضی موارد، این اختلال الکتریکی می تواند باعث ایجاد ریتم های بطنی خطرناک شود.
همچنین پس از آسیب قلبی، ممکن است در عضله قلب بافت اسکار ایجاد شود. این بافت می تواند مسیر طبیعی انتقال پیام های الکتریکی را تغییر دهد و در آینده زمینه برخی آریتمی های بطنی را فراهم کند.
آیا بیماری عروق کرونر باعث فیبریلاسیون بطنی می شود؟
بیماری عروق کرونر می تواند خطر فیبریلاسیون بطنی را افزایش دهد، به ویژه زمانی که باعث کاهش قابل توجه خون رسانی به عضله قلب شود یا فرد دچار سکته قلبی شود.
در این شرایط، کمبود اکسیژن و آسیب به عضله قلب می تواند سیستم الکتریکی قلب را تحت تاثیر قرار دهد.
البته ابتلا به بیماری عروق کرونر به معنی ایجاد قطعی فیبریلاسیون بطنی نیست. میزان خطر به شدت بیماری، وضعیت عضله قلب و عوامل دیگر بستگی دارد.
کاردیومیوپاتی و فیبریلاسیون بطنی
کاردیومیوپاتی به گروهی از بیماری های عضله قلب گفته می شود که می توانند ساختار یا عملکرد قلب را تغییر دهند.
برخی انواع کاردیومیوپاتی می توانند فعالیت الکتریکی قلب را نیز تحت تاثیر قرار دهند و احتمال ایجاد آریتمی های بطنی را افزایش دهند.
به همین دلیل، فرد مبتلا به بعضی انواع کاردیومیوپاتی ممکن است نیاز به ارزیابی منظم ریتم قلب و بررسی خطر آریتمی های جدی داشته باشد.
آیا اختلال پتاسیم باعث فیبریلاسیون بطنی می شود؟
بله. تغییر شدید سطح بعضی الکترولیت ها می تواند فعالیت الکتریکی قلب را مختل کند.
پتاسیم و منیزیم از جمله موادی هستند که تعادل آنها برای عملکرد طبیعی سلول های قلب اهمیت دارد.
افزایش یا کاهش شدید پتاسیم و همچنین کاهش شدید منیزیم می تواند احتمال بروز آریتمی های خطرناک را افزایش دهد و در شرایط خاص با فیبریلاسیون بطنی ارتباط داشته باشد.
البته تغییر جزئی در آزمایش خون لزوما به معنی خطر فیبریلاسیون بطنی نیست. اهمیت این اختلالات به میزان تغییر، علت آن و وضعیت کلی بیمار بستگی دارد.
آیا داروها یا مواد مخدر می توانند باعث فیبریلاسیون بطنی شوند؟
برخی داروها و مواد می توانند روی سیستم الکتریکی قلب تاثیر بگذارند.
مصرف یا سوء مصرف بعضی مواد محرک، از جمله کوکائین و مت آمفتامین، می تواند خطر آریتمی های جدی را افزایش دهد.
همچنین بعضی داروها در شرایط خاص ممکن است روی ریتم قلب اثر بگذارند. به همین دلیل، هنگام بررسی آریتمی های شدید، پزشک معمولا داروها، مکمل ها و مواد مصرفی فرد را نیز بررسی می کند.
این موضوع به معنی قطع خودسرانه داروهای تجویزی نیست. هر دارویی که مصرف می شود باید با نظر پزشک بررسی شود.
آیا برق گرفتگی می تواند باعث فیبریلاسیون بطنی شود؟
بله. عبور جریان الکتریکی شدید از بدن می تواند سیستم الکتریکی قلب را مختل کند و در بعضی شرایط باعث فیبریلاسیون بطنی شود.
آسیب مستقیم به قلب، از جمله بعضی ضربه های شدید یا صدمات خاص، نیز می تواند خطر آریتمی های بطنی را افزایش دهد.
در مواردی که فرد دچار برق گرفتگی یا آسیب شدید به قفسه سینه شده است، حتی اگر در ابتدا حال عمومی مناسب به نظر برسد، ارزیابی پزشکی می تواند ضروری باشد.
آیا فیبریلاسیون بطنی ارثی است؟
خود فیبریلاسیون بطنی در بیشتر موارد به عنوان یک بیماری ارثی ساده منتقل نمی شود، اما بعضی بیماری های ارثی قلب می توانند زمینه ایجاد آریتمی های بطنی خطرناک را فراهم کنند.
برای مثال، برخی اختلالات ژنتیکی کانال های یونی قلب می توانند فعالیت الکتریکی قلب را تغییر دهند.
همچنین بعضی بیماری های ارثی عضله قلب نیز می توانند خطر آریتمی های بطنی را افزایش دهند.
اگر فردی سابقه خانوادگی مرگ ناگهانی قلبی در سن پایین یا بیماری های ارثی ریتم قلب داشته باشد، پزشک ممکن است بررسی های تخصصی تری را در نظر بگیرد.
چه کسانی بیشتر در معرض فیبریلاسیون بطنی هستند؟
عوامل مختلفی می توانند احتمال بروز این آریتمی را افزایش دهند.
مهم ترین عوامل خطر عبارتند از:
- سابقه سکته قلبی
- بیماری عروق کرونر
- سابقه قبلی فیبریلاسیون بطنی
- کاردیومیوپاتی
- بعضی بیماری های مادرزادی قلب
- برخی بیماری های ارثی ریتم قلب
- اختلال شدید پتاسیم یا منیزیم
- آسیب شدید به عضله قلب
- بعضی مسمومیت های دارویی یا مواد مخدر
- برق گرفتگی
داشتن یکی از این عوامل به معنی بروز قطعی فیبریلاسیون بطنی نیست، اما می تواند پزشک را نسبت به احتمال آریتمی های بطنی حساس تر کند.
آیا فرد سالم هم ممکن است دچار فیبریلاسیون بطنی شود؟
اگرچه فیبریلاسیون بطنی بیشتر در افرادی دیده می شود که بیماری زمینه ای قلبی دارند، اما در بعضی موارد ممکن است فرد هیچ بیماری قلبی شناخته شده ای نداشته باشد.
برخی اختلالات ژنتیکی، مشکلات الکتریکی قلب، مصرف بعضی مواد، اختلال شدید الکترولیت ها یا شرایط خاص دیگر می توانند بدون سابقه مشخص بیماری قلبی زمینه ایجاد آریتمی جدی شوند.
به همین دلیل نبود سابقه بیماری قلبی به تنهایی نمی تواند احتمال وقوع یک آریتمی خطرناک را به طور کامل رد کند.
فیبریلاسیون بطنی چقدر سریع خطرناک می شود؟
فیبریلاسیون بطنی از همان ابتدا یک وضعیت جدی محسوب می شود، زیرا قلب دیگر نمی تواند خون را به شکل موثر پمپاژ کند.
اگر گردش خون سریع برقرار نشود، مغز و سایر اندام ها با کمبود اکسیژن مواجه می شوند. هرچه مدت زمان قطع گردش خون بیشتر شود، احتمال آسیب دائمی اندام ها نیز افزایش پیدا می کند.
به همین دلیل در صورت مشاهده فردی که ناگهان سقوط کرده، هوشیاری خود را از دست داده و تنفس طبیعی ندارد، باید فورا با اورژانس تماس گرفته شود و اقدامات احیای قلبی ریوی و استفاده از دستگاه شوک خودکار در صورت در دسترس بودن آغاز شود.
فیبریلاسیون بطنی چگونه تشخیص داده می شود؟
تشخیص فیبریلاسیون بطنی معمولا در یک شرایط اورژانسی انجام می شود. این آریتمی می تواند در عرض چند ثانیه باعث از دست رفتن هوشیاری و توقف گردش موثر خون شود. بنابراین در فردی که ناگهان بیهوش شده و تنفس طبیعی یا نبض موثر ندارد، اولویت با تشخیص سریع ایست قلبی و شروع اقدامات احیا است، نه انجام آزمایش های معمول و زمان بر.
مهم ترین ابزار برای شناسایی ریتم فیبریلاسیون بطنی، نوار قلب یا ECG است. بعد از بازگشت گردش خون نیز پزشک بررسی های بیشتری انجام می دهد تا مشخص شود چرا این اتفاق افتاده و آیا بیماری زمینه ای قلبی وجود دارد یا خیر.
نوار قلب در فیبریلاسیون بطنی چه چیزی نشان می دهد؟
نوار قلب مهم ترین روش برای تشخیص خود ریتم فیبریلاسیون بطنی است.
در حالت طبیعی، فعالیت الکتریکی قلب الگوی مشخصی دارد و در ECG به شکل امواج منظم دیده می شود. اما در فیبریلاسیون بطنی، فعالیت الکتریکی بطن ها کاملا آشفته و نامنظم می شود.
در نتیجه ECG به جای نشان دادن ضربان های منظم، فعالیت الکتریکی بسیار سریع و بی نظم بطن ها را نشان می دهد.
در زمان وقوع فیبریلاسیون بطنی، ضربان های الکتریکی می توانند بسیار سریع باشند و در برخی منابع حدود 300 تا 400 فعالیت در دقیقه گزارش شده است. اما این اعداد به تنهایی برای تشخیص کافی نیستند و شکل کلی فعالیت الکتریکی و وضعیت بالینی بیمار اهمیت زیادی دارد.
نکته مهم این است که فرد مبتلا به فیبریلاسیون بطنی معمولا در شرایطی نیست که بتواند برای انجام یک نوار قلب معمولی مراجعه کند. در بسیاری از موارد، این ریتم زمانی شناسایی می شود که بیمار دچار ایست قلبی شده و به مانیتور قلب یا دستگاه دفیبریلاتور متصل است.
آیا فیبریلاسیون بطنی در نوار قلب با تاکی کاردی بطنی فرق دارد؟
بله و تشخیص این تفاوت اهمیت زیادی دارد.
در تاکی کاردی بطنی، فعالیت الکتریکی سریع از بطن ها شروع می شود، اما ممکن است همچنان الگوی نسبتا سازمان یافته ای وجود داشته باشد.
در فیبریلاسیون بطنی، فعالیت الکتریکی بسیار آشفته است و بطن ها دیگر نمی توانند انقباض موثری ایجاد کنند.
به همین دلیل در فیبریلاسیون بطنی، گردش خون موثر از بین می رود و فرد معمولا نبض قابل لمس ندارد.
پس فقط سریع بودن ضربان برای تشخیص فیبریلاسیون بطنی کافی نیست؛ پزشک باید نوع فعالیت الکتریکی و وضعیت گردش خون بیمار را هم در نظر بگیرد.
بعد از احیای بیمار چه بررسی هایی انجام می شود؟
اگر بیمار بعد از فیبریلاسیون بطنی احیا شود و گردش خون طبیعی دوباره برقرار شود، بررسی ها متوقف نمی شوند.
در این مرحله پزشک باید دو موضوع را مشخص کند:
- چه عاملی باعث ایجاد فیبریلاسیون بطنی شده است؟
- آیا بیماری زمینه ای وجود دارد که احتمال تکرار آن را افزایش دهد؟
به همین دلیل معمولا مجموعه ای از بررسی ها انجام می شود. نوع آزمایش ها بر اساس سن، سابقه پزشکی، علائم، شرایط احیا و احتمال بیماری های مختلف تعیین می شود.
بررسی های احتمالی شامل موارد زیر است:
- نوار قلب
- آزمایش خون
- اکوکاردیوگرافی
- تصویربرداری از قلب
- بررسی عروق کرونر
- CT قلب در شرایط خاص
- MRI قلب در شرایط مناسب
- بررسی سابقه خانوادگی
- بررسی داروها و مواد مصرفی
- بررسی اختلالات الکترولیتی
راهنماهای احیای انجمن قلب آمریکا نیز بر انجام ECG و در صورت نیاز اکو، تصویربرداری و بررسی های تکمیلی برای پیدا کردن علت ایست قلبی پس از بازگشت گردش خون تاکید دارند.
آزمایش خون در فیبریلاسیون بطنی چه کاربردی دارد؟
آزمایش خون مستقیما فیبریلاسیون بطنی را تشخیص نمی دهد، اما می تواند به پیدا کردن علت آن کمک کند.
یکی از موارد مهم، بررسی سطح الکترولیت ها است. تغییر شدید پتاسیم یا منیزیم می تواند فعالیت الکتریکی قلب را مختل کند و زمینه را برای آریتمی های خطرناک فراهم کند.
پزشک ممکن است بسته به شرایط بیمار آزمایش های دیگری را نیز بررسی کند، از جمله آزمایش هایی برای ارزیابی آسیب عضله قلب.
برای مثال، اگر احتمال سکته قلبی وجود داشته باشد، آزمایش های مربوط به آسیب عضله قلب می توانند بخشی از بررسی باشند.
بنابراین یک آزمایش خون طبیعی به تنهایی نمی تواند فیبریلاسیون بطنی را رد کند و نتیجه آزمایش باید در کنار ECG و وضعیت بالینی بیمار تفسیر شود.
اکو قلب در بررسی فیبریلاسیون بطنی چه نقشی دارد؟
اکوکاردیوگرافی یا اکو قلب برای بررسی ساختار و عملکرد قلب استفاده می شود.
این آزمایش می تواند اطلاعاتی درباره مواردی مانند:
- قدرت پمپاژ قلب
- اندازه حفره های قلب
- وضعیت دریچه ها
- بعضی مشکلات ساختاری قلب
- عملکرد بطن چپ و راست
در اختیار پزشک قرار دهد.
این اطلاعات اهمیت زیادی دارند، زیرا بعضی بیماری های عضله قلب یا مشکلات ساختاری می توانند زمینه ساز آریتمی های بطنی باشند.
بنابراین اکو معمولا برای مشخص کردن علت زمینه ای و ارزیابی وضعیت قلب انجام می شود، نه اینکه به تنهایی ریتم فیبریلاسیون بطنی را تشخیص دهد.
آیا آنژیوگرافی برای فیبریلاسیون بطنی لازم است؟
در بعضی بیماران بله.
اگر پزشک احتمال دهد فیبریلاسیون بطنی در ارتباط با کاهش خون رسانی قلب یا سکته قلبی ایجاد شده است، ممکن است بررسی عروق کرونر لازم باشد.
آنژیوگرافی عروق کرونر به پزشک کمک می کند گرفتگی یا انسداد عروق قلب را بررسی کند.
در بیمارانی که بعد از ایست قلبی با احتمال علت قلبی احیا شده اند، تصمیم درباره انجام آنژیوگرافی به شرایط بالینی، نوار قلب و شواهد ایسکمی بستگی دارد. در بعضی شرایط، انجام فوری بررسی عروق اهمیت دارد و در شرایط دیگر ممکن است رویکرد انتخابی یا با تاخیر مناسب تر باشد.
بنابراین آنژیوگرافی برای همه افرادی که فیبریلاسیون بطنی داشته اند به یک شکل انجام نمی شود.
MRI قلب چه زمانی کاربرد دارد؟
MRI قلب می تواند اطلاعات دقیقی درباره ساختار عضله قلب و بعضی تغییرات بافتی در اختیار پزشک قرار دهد.
این روش ممکن است زمانی مورد توجه قرار بگیرد که پزشک به بیماری عضله قلب، التهاب عضله قلب، اسکار یا بعضی بیماری های ساختاری مشکوک باشد.
MRI معمولا در مرحله بررسی علت زمینه ای و بعد از پایدار شدن وضعیت بیمار مطرح می شود و در لحظه وقوع فیبریلاسیون بطنی جایگزین اقدامات اورژانسی نیست.
چرا پیدا کردن علت فیبریلاسیون بطنی مهم است؟
فیبریلاسیون بطنی فقط یک مشکل مربوط به ریتم قلب نیست. در بسیاری از بیماران باید علت زمینه ای آن مشخص شود.
برای مثال اگر این آریتمی در اثر سکته قلبی یا بیماری عروق کرونر ایجاد شده باشد، درمان بیماری عروق می تواند بخش مهمی از مراقبت های بعدی باشد.
اگر علت، بیماری عضله قلب باشد، برنامه درمان و پیگیری متفاوت خواهد بود.
همچنین اگر اختلال شدید پتاسیم یا منیزیم عامل ایجاد آریتمی بوده باشد، اصلاح این مشکل اهمیت زیادی دارد.
در بعضی افراد نیز ممکن است علت به یک بیماری ارثی سیستم الکتریکی قلب مربوط باشد که نیاز به بررسی تخصصی تر دارد.
بنابراین بعد از نجات بیمار، هدف فقط بازگرداندن ضربان قلب نیست؛ پیدا کردن علت و کاهش احتمال تکرار آریتمی نیز اهمیت زیادی دارد.
عوارض فیبریلاسیون بطنی چیست؟
شدت عوارض فیبریلاسیون بطنی به مدت زمانی که گردش خون متوقف بوده، سرعت شروع احیا، علت اصلی و موفقیت درمان بستگی دارد.
مهم ترین عوارض احتمالی عبارتند از:
- آسیب مغزی به دلیل کمبود اکسیژن
- آسیب سایر اندام ها
- افت شدید فشار خون
- ایست قلبی
- مرگ ناگهانی
- آسیب عضله قلب
- تکرار آریتمی های بطنی
هرچه مدت بیشتری خون کافی به مغز و سایر اندام ها نرسد، احتمال آسیب جدی بیشتر می شود. به همین دلیل شروع سریع CPR و استفاده سریع از دفیبریلاتور در صورت وجود ریتم قابل شوک، اهمیت بسیار زیادی دارد.
آیا فیبریلاسیون بطنی همیشه باعث مرگ می شود؟
خیر، اما یک وضعیت بسیار خطرناک و تهدید کننده زندگی است.
اگر فیبریلاسیون بطنی به سرعت شناسایی شود و اقدامات مناسب مانند احیای قلبی ریوی و دفیبریلاسیون در زمان مناسب انجام شود، امکان بازگشت گردش خون وجود دارد.
با این حال، حتی پس از موفقیت احیا نیز خطر عوارض و تکرار آریتمی وجود دارد و بیمار به بررسی و مراقبت پزشکی نیاز دارد.
به همین دلیل نباید فیبریلاسیون بطنی را با یک تپش قلب ساده یا آریتمی کم خطر اشتباه گرفت.
ارتباط فیبریلاسیون بطنی با مرگ ناگهانی قلبی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی یکی از مهم ترین ریتم های مرتبط با مرگ ناگهانی قلبی است.
در این وضعیت، بطن ها دیگر خون را به شکل موثر پمپاژ نمی کنند. در نتیجه گردش خون متوقف می شود و اگر ریتم قلب به سرعت اصلاح نشود، آسیب مغزی و آسیب سایر اندام ها ایجاد می شود.
به همین دلیل فیبریلاسیون بطنی می تواند در مدت کوتاهی به ایست قلبی و مرگ منجر شود.
آیا ممکن است فیبریلاسیون بطنی دوباره اتفاق بیفتد؟
بله، احتمال تکرار به علت اولیه، وضعیت قلب و عوامل خطر فرد بستگی دارد.
برای مثال، فردی که به دلیل سکته قلبی دچار فیبریلاسیون بطنی شده است ممکن است به دلیل آسیب عضله قلب همچنان در معرض آریتمی قرار داشته باشد.
در مقابل، اگر علت قابل اصلاحی مانند یک اختلال شدید الکترولیتی شناسایی و برطرف شود، شرایط می تواند متفاوت باشد.
به همین دلیل پزشک پس از احیای موفقیت آمیز، خطر تکرار آریتمی را ارزیابی می کند و بر اساس علت و وضعیت قلب، درباره درمان های پیشگیرانه تصمیم می گیرد.
آیا فیبریلاسیون بطنی در افراد بدون بیماری قلبی هم رخ می دهد؟
بله، اگرچه بسیاری از موارد فیبریلاسیون بطنی با بیماری قلبی یا آسیب عضله قلب ارتباط دارند، اما این اتفاق می تواند در افرادی که بیماری قلبی شناخته شده ای ندارند نیز رخ دهد.
بعضی اختلالات ارثی ریتم قلب، مشکلات ساختاری ناشناخته، اختلالات شدید الکترولیتی، مسمومیت دارویی یا مصرف بعضی مواد می توانند زمینه ساز این آریتمی باشند.
به همین دلیل، زمانی که علت مشخصی پیدا نمی شود، پزشک ممکن است بررسی های بیشتری را برای شناسایی بیماری های پنهان قلبی یا اختلالات ارثی در نظر بگیرد.
آیا فیبریلاسیون بطنی با سکته قلبی یکی است؟
خیر.
سکته قلبی معمولا به دلیل کاهش یا قطع جریان خون در یکی از عروق کرونر ایجاد می شود و باعث آسیب عضله قلب می شود.
فیبریلاسیون بطنی یک اختلال شدید در فعالیت الکتریکی قلب است که باعث می شود بطن ها نتوانند خون را به شکل موثر پمپاژ کنند.
اما این دو می توانند به هم مرتبط باشند. سکته قلبی می تواند فعالیت الکتریکی قلب را مختل کرده و زمینه ایجاد فیبریلاسیون بطنی را فراهم کند. همچنین آسیب باقی مانده از سکته قلبی می تواند در آینده خطر آریتمی های بطنی را افزایش دهد.
چه زمانی فیبریلاسیون بطنی یک اورژانس است؟
در واقع، خود فیبریلاسیون بطنی یک اورژانس پزشکی است.
اگر فردی ناگهان روی زمین افتاده، بیهوش است و تنفس طبیعی ندارد یا فقط نفس های غیرطبیعی و گازگازی دارد، نباید منتظر بروز علائم دیگری ماند.
در چنین شرایطی باید فورا با اورژانس تماس گرفته شود، CPR آغاز شود و اگر دستگاه AED در دسترس است، طبق دستور دستگاه از آن استفاده شود.
درمان فیبریلاسیون بطنی چگونه انجام می شود؟
فیبریلاسیون بطنی یک اورژانس پزشکی است و درمان آن باید در سریع ترین زمان ممکن شروع شود. هدف اصلی درمان در مرحله اول، برگرداندن گردش خون موثر و جلوگیری از آسیب مغزی و آسیب سایر اندام ها است.
درمان بسته به اینکه فرد در حال فیبریلاسیون بطنی و ایست قلبی باشد یا بعد از احیا وارد مرحله مراقبت های بعدی شده باشد، متفاوت است.
در مرحله اورژانسی، مهم ترین اقدامات شامل احیای قلبی ریوی و دفیبریلاسیون است. پس از بازگشت گردش خون نیز پزشکان علت ایجاد فیبریلاسیون بطنی را بررسی می کنند و برای کاهش احتمال تکرار آن برنامه درمانی مناسب را در نظر می گیرند.
دفیبریلاسیون چیست و چرا در فیبریلاسیون بطنی انجام می شود؟
دفیبریلاسیون همان شوک الکتریکی کنترل شده ای است که برای متوقف کردن بعضی ریتم های خطرناک قلب استفاده می شود.
در فیبریلاسیون بطنی، فعالیت الکتریکی بطن ها کاملا آشفته شده است. شوک دفیبریلاتور می تواند این فعالیت الکتریکی غیرطبیعی را متوقف کند تا سیستم الکتریکی طبیعی قلب فرصت پیدا کند دوباره ریتم موثری ایجاد کند.
دفیبریلاسیون یکی از مهم ترین درمان های فیبریلاسیون بطنی است و هرچه زودتر انجام شود، احتمال موفقیت بیشتر است. به همین دلیل در ایست قلبی ناشی از فیبریلاسیون بطنی، نباید استفاده از دفیبریلاتور بدون دلیل به تاخیر بیفتد.
دستگاه AED چیست؟
AED یا دستگاه شوک خودکار قلب وسیله ای است که برای استفاده در شرایط ایست قلبی طراحی شده است.
این دستگاه می تواند ریتم قلب را بررسی کند و در صورتی که ریتم قابل شوک مانند فیبریلاسیون بطنی وجود داشته باشد، شوک مناسب را توصیه یا در مدل های مربوطه اعمال کند.
یکی از مزیت های AED این است که برای استفاده عمومی طراحی شده و دستورالعمل های صوتی یا تصویری مرحله به مرحله ارائه می دهد.
بنابراین اگر فردی ناگهان بیهوش شده و تنفس طبیعی ندارد و دستگاه AED در دسترس است، باید پس از تماس با اورژانس، دستگاه را هرچه سریع تر به بیمار متصل کرد و دستورهای آن را دنبال کرد.
CPR در فیبریلاسیون بطنی چه نقشی دارد؟
CPR یا احیای قلبی ریوی زمانی انجام می شود که قلب نتواند گردش خون موثری ایجاد کند.
در فیبریلاسیون بطنی، CPR باعث نمی شود ریتم قلب به تنهایی به حالت طبیعی برگردد، اما با ایجاد فشارهای منظم روی قفسه سینه می تواند تا رسیدن دفیبریلاتور و درمان تخصصی، مقداری جریان خون را به مغز و سایر اندام های حیاتی برساند.
برای فرد بزرگسالی که ناگهان بیهوش شده و تنفس طبیعی ندارد، در صورت نداشتن آموزش کافی نیز می توان با فشارهای سریع و محکم روی مرکز قفسه سینه، احیای دست تنها را شروع کرد.
انجمن قلب آمریکا توصیه می کند فشارهای قفسه سینه با سرعت حدود 100 تا 120 فشار در دقیقه انجام شوند و تا زمان رسیدن کمک تخصصی یا آماده شدن AED ادامه پیدا کنند.
آیا CPR جای دفیبریلاسیون را می گیرد؟
خیر.
CPR و دفیبریلاسیون دو اقدام متفاوت اما مکمل هستند.
CPR به حفظ گردش خون تا زمان درمان قطعی کمک می کند، در حالی که دفیبریلاسیون برای متوقف کردن ریتم های قابل شوک مانند فیبریلاسیون بطنی استفاده می شود.
به همین دلیل در ایست قلبی ناشی از فیبریلاسیون بطنی، انجام CPR نباید باعث تاخیر طولانی در استفاده از AED یا دفیبریلاتور شود. راهنماهای احیا بر اهمیت دفیبریلاسیون زودهنگام همراه با CPR با کیفیت تاکید دارند.
داروهای مورد استفاده در فیبریلاسیون بطنی چیست؟
در شرایط احیای پیشرفته، تیم پزشکی ممکن است علاوه بر CPR و دفیبریلاسیون از داروهای خاص نیز استفاده کند.
برای مثال، در بعضی موارد فیبریلاسیون بطنی مقاوم به شوک، داروهای ضد آریتمی مانند آمیودارون یا لیدوکائین ممکن است مورد استفاده قرار بگیرند.
انتخاب دارو، مقدار آن و زمان مصرف به شرایط بیمار و الگوریتم احیای قلبی بستگی دارد و استفاده از این داروها باید توسط تیم درمانی انجام شود.
بنابراین داروهای ضد آریتمی را نباید به عنوان درمان خانگی فیبریلاسیون بطنی در نظر گرفت.
درمان علت اصلی فیبریلاسیون بطنی
برگرداندن ریتم قلب تنها مرحله درمان نیست. بعد از احیای بیمار، پزشکان باید علت ایجاد فیبریلاسیون بطنی را پیدا و تا حد امکان برطرف کنند.
برای مثال اگر علت آریتمی، سکته قلبی یا گرفتگی شدید عروق کرونر باشد، درمان عروق قلب اهمیت زیادی دارد.
اگر مشکل به اختلال شدید پتاسیم یا منیزیم مربوط باشد، اصلاح این اختلال اهمیت دارد.
اگر بیماری عضله قلب یا یک بیماری ارثی ریتم قلب وجود داشته باشد، درمان و پیگیری باید متناسب با همان بیماری انجام شود.
در بعضی بیماران ممکن است برای باز کردن عروق قلب از روش هایی مانند آنژیوپلاستی و استنت استفاده شود و در شرایط خاص، جراحی بای پس نیز مطرح باشد.
دستگاه ICD چیست؟
یکی از روش های پیشگیری از تکرار آریتمی های خطرناک در بعضی بیماران، استفاده از دستگاه دفیبریلاتور قابل کاشت یا ICD است.
این دستگاه زیر پوست، معمولا در ناحیه بالای قفسه سینه، قرار می گیرد و به طور مداوم ریتم قلب را بررسی می کند.
اگر دستگاه یک آریتمی خطرناک مانند تاکی کاردی بطنی یا فیبریلاسیون بطنی را شناسایی کند، می تواند با ارسال شوک الکتریکی به متوقف کردن ریتم خطرناک کمک کند.
ICD برای همه افرادی که تپش قلب یا هر نوع آریتمی دارند استفاده نمی شود. پزشک با توجه به علت فیبریلاسیون بطنی، احتمال تکرار، وضعیت عضله قلب و وجود یا نبود علت قابل اصلاح درباره آن تصمیم می گیرد.
آیا هر فردی که فیبریلاسیون بطنی داشته باشد به ICD نیاز دارد؟
خیر.
تصمیم برای کاشت ICD به شرایط فردی بیمار بستگی دارد.
اگر فیبریلاسیون بطنی به یک علت کاملا قابل اصلاح مربوط بوده باشد، ممکن است تصمیم درمانی با فردی که بدون علت قابل اصلاح دچار ایست قلبی ناشی از آریتمی شده متفاوت باشد.
پزشک معمولا عواملی مانند عملکرد قلب، بیماری زمینه ای، سابقه آریتمی، علت اولیه و احتمال تکرار را بررسی می کند.
به همین دلیل نمی توان صرفا بر اساس عنوان «فیبریلاسیون بطنی» گفت که همه بیماران باید ICD دریافت کنند.
آیا ابلیشن قلب برای فیبریلاسیون بطنی انجام می شود؟
ابلیشن قلب روشی است که در آن پزشک با استفاده از انرژی گرمایی یا سرمایی، بخش هایی از بافت قلب را که در ایجاد برخی ریتم های غیرطبیعی نقش دارند، هدف قرار می دهد.
ابلیشن بیشتر در شرایط خاص و بر اساس علت آریتمی استفاده می شود و ممکن است در برخی بیماران مبتلا به آریتمی های بطنی کاربرد داشته باشد.
این روش معمولا بعد از بررسی دقیق نوع آریتمی، ساختار قلب و بیماری زمینه ای انجام می شود و برای همه بیماران مبتلا به فیبریلاسیون بطنی یک درمان یکسان نیست.
چگونه می توان احتمال تکرار فیبریلاسیون بطنی را کاهش داد؟
پیشگیری از تکرار فیبریلاسیون بطنی تا حد زیادی به علت ایجاد آن بستگی دارد.
اگر بیماری عروق کرونر عامل اصلی باشد، کنترل عوامل خطر قلبی اهمیت زیادی دارد.
اگر فشار خون، دیابت، چربی خون یا بیماری قلبی وجود داشته باشد، درمان منظم آنها می تواند بخشی از برنامه مراقبتی باشد.
همچنین در صورت وجود اختلالات الکترولیتی، اصلاح آنها اهمیت دارد.
اقدامات مهم می توانند شامل موارد زیر باشند:
- مصرف منظم داروهای تجویز شده
- کنترل فشار خون
- کنترل قند خون
- کنترل چربی خون
- ترک سیگار
- داشتن فعالیت بدنی متناسب با نظر پزشک
- تغذیه مناسب برای سلامت قلب
- پرهیز از مصرف مواد محرک و مواد مخدر
- مراجعه منظم برای پیگیری بیماری قلبی
- بررسی منظم عملکرد ICD در افرادی که این دستگاه را دارند
برنامه پیشگیری باید بر اساس علت اصلی و وضعیت قلب هر فرد تنظیم شود.
آیا بعد از فیبریلاسیون بطنی می توان به زندگی عادی برگشت؟
در بعضی افراد بله، اما میزان بازگشت به فعالیت های معمول به علت ایجاد فیبریلاسیون بطنی و عوارض ناشی از ایست قلبی بستگی دارد.
اگر بیمار به سرعت احیا شده باشد و آسیب جدی به مغز یا سایر اندام ها ایجاد نشده باشد، ممکن است بتواند پس از طی دوره درمان و توانبخشی به بخش زیادی از فعالیت های روزمره بازگردد.
اما بعضی بیماران به دلیل بیماری زمینه ای قلب، کاهش قدرت پمپاژ قلب یا عوارض عصبی نیاز به مراقبت و محدودیت های بیشتری دارند.
زمان بازگشت به ورزش، کار، رانندگی یا فعالیت های سنگین باید با توجه به شرایط فرد و نظر پزشک مشخص شود.
آیا بعد از فیبریلاسیون بطنی ورزش ممنوع است؟
ورزش برای همه افرادی که سابقه فیبریلاسیون بطنی داشته اند ممنوع نیست، اما شروع یا ادامه ورزش باید با توجه به علت آریتمی و وضعیت قلب انجام شود.
در بعضی بیماران، ورزش شدید ممکن است نیاز به محدودیت داشته باشد؛ در حالی که فعالیت بدنی کنترل شده می تواند بخشی از برنامه توانبخشی قلبی باشد.
اگر فرد بعد از فیبریلاسیون بطنی دچار بیماری زمینه ای قلبی شده باشد، پزشک ممکن است نوع و شدت فعالیت مجاز را مشخص کند.
بنابراین بهتر است فرد بدون ارزیابی پزشکی، بعد از یک آریتمی خطرناک به طور ناگهانی ورزش سنگین را شروع نکند.
چه زمانی باید فورا با اورژانس تماس گرفت؟
اگر فردی ناگهان بیهوش شود، پاسخ ندهد و تنفس طبیعی نداشته باشد یا فقط نفس های غیرطبیعی و گازگازی داشته باشد، باید احتمال ایست قلبی را جدی گرفت.
در چنین شرایطی:
- ایمنی محیط را بررسی کنید.
- فورا با اورژانس تماس بگیرید.
- اگر فرد پاسخ نمی دهد و تنفس طبیعی ندارد، CPR را شروع کنید.
- اگر AED در دسترس است، آن را هرچه سریع تر وصل کنید.
- دستورهای صوتی یا تصویری دستگاه را دنبال کنید.
- تا رسیدن تیم اورژانس، اقدامات احیا را ادامه دهید.
در چنین شرایطی نباید منتظر بروز علائم بیشتر ماند. سرعت عمل در CPR و دفیبریلاسیون می تواند نقش مهمی در زنده ماندن بیمار داشته باشد.
آیا فیبریلاسیون بطنی قابل پیشگیری است؟
همه موارد فیبریلاسیون بطنی قابل پیشگیری نیستند، اما کنترل بیماری های زمینه ای می تواند خطر برخی آریتمی های خطرناک را کاهش دهد.
کنترل بیماری عروق کرونر، درمان مناسب بیماری های قلبی، اصلاح اختلالات الکترولیتی، پرهیز از مصرف مواد محرک و پیگیری بیماری های ارثی قلب می تواند در کاهش خطر نقش داشته باشد.
در افرادی که خطر بالای آریتمی های تهدید کننده زندگی دارند نیز ممکن است درمان هایی مانند دارو، ابلیشن یا ICD بر اساس شرایط بیمار مطرح شود.
سخن نهایی
فیبریلاسیون بطنی یکی از خطرناک ترین اختلالات ریتم قلب است که در آن بطن ها به جای انقباض منظم و موثر، دچار فعالیت الکتریکی بسیار سریع و بی نظم می شوند. در نتیجه قلب نمی تواند خون را به شکل مناسب به مغز و سایر اندام ها برساند و فرد ممکن است در مدت کوتاهی دچار ایست قلبی شود.
سکته قلبی، بیماری عروق کرونر، بیماری های عضله قلب، اختلالات شدید الکترولیتی، بعضی بیماری های ارثی، برخی داروها و مواد و برق گرفتگی از جمله عواملی هستند که می توانند با فیبریلاسیون بطنی ارتباط داشته باشند.
تشخیص و درمان این وضعیت باید بدون تاخیر انجام شود. CPR و دفیبریلاسیون سریع از مهم ترین اقدامات در مرحله اورژانسی هستند. پس از بازگشت گردش خون نیز پیدا کردن علت اصلی و ارزیابی خطر تکرار آریتمی اهمیت زیادی دارد.
در بعضی بیماران، درمان بیماری زمینه ای کافی است و در برخی دیگر ممکن است دارو، ابلیشن یا دستگاه ICD برای کاهش خطر آریتمی های بعدی مطرح شود.
اگر فردی ناگهان بیهوش شود و تنفس طبیعی نداشته باشد، نباید منتظر بمانید تا علائم دیگری ظاهر شود. تماس سریع با اورژانس، شروع CPR و استفاده از AED در صورت دسترسی، اقدامات مهمی هستند که باید هرچه سریع تر انجام شوند.
سوالات متداول
فیبریلاسیون بطنی چیست؟
فیبریلاسیون بطنی نوعی آریتمی بسیار شدید است که در آن فعالیت الکتریکی بطن های قلب کاملا بی نظم می شود و بطن ها دیگر نمی توانند خون را به شکل موثر پمپاژ کنند. این وضعیت می تواند به سرعت باعث ایست قلبی شود.
آیا فیبریلاسیون بطنی همان تاکی کاردی بطنی است؟
خیر. در تاکی کاردی بطنی، ضربان بطن ها بسیار سریع است اما ممکن است هنوز انقباض موثر و نبض وجود داشته باشد. در فیبریلاسیون بطنی، فعالیت بطن ها کاملا آشفته است و پمپاژ موثر خون از بین می رود.
آیا فیبریلاسیون بطنی قابل درمان است؟
بله، اما درمان باید فورا انجام شود. در شرایط اورژانسی، CPR و دفیبریلاسیون از اقدامات اصلی هستند. پس از احیا نیز علت اصلی بررسی و برای کاهش خطر تکرار آریتمی درمان مناسب انتخاب می شود.
آیا فیبریلاسیون بطنی باعث ایست قلبی می شود؟
بله. فیبریلاسیون بطنی می تواند باعث توقف گردش موثر خون و در نتیجه ایست قلبی شود. بدون درمان سریع، این وضعیت می تواند در مدت کوتاهی تهدید کننده زندگی باشد.
آیا کسی که فیبریلاسیون بطنی داشته به ICD نیاز دارد؟
لزوم کاشت ICD برای همه بیماران یکسان نیست. پزشک بر اساس علت آریتمی، احتمال تکرار، وضعیت عضله قلب و وجود یا نبود عوامل قابل اصلاح درباره استفاده از این دستگاه تصمیم می گیرد.
اگر کسی ناگهان بیهوش شود و تنفس طبیعی نداشته باشد چه کار کنیم؟
باید فورا با اورژانس تماس بگیرید، CPR را شروع کنید و اگر AED در دسترس است، آن را به بیمار وصل کرده و دستورهای دستگاه را دنبال کنید. در چنین شرایطی سرعت عمل اهمیت زیادی دارد.
منبع
Mayo Clinic – Ventricular fibrillation
American Heart Association – Ventricular Fibrillation
American Heart Association – Adult Basic Life Support
American Heart Association – Adult Advanced Life Support
European Society of Cardiology – Ventricular Arrhythmias and Sudden Cardiac Death