برونشیت حاد و مزمن: علائم ، علل و روش‌های درمان

سرفه‌ای که تمام‌شدنی نیست، خلطی که هر روز صبح مهمان گلویتان است، و احساس سنگینی در قفسه سینه؛ این‌ها تصویری است که بسیاری از مبتلایان به برونشیت با آن زندگی می‌کنند. برونشیت به معنای التهاب لوله‌های برونشیال است؛ همان لوله‌هایی که هوا را به ریه‌ها می‌رسانند و از آن‌ها خارج می‌کنند . اما وقتی صحبت از برونشیت حاد و مزمن می‌شود، در واقع با دو وضعیت متفاوت روبرو هستیم که هرکدام داستان، علت و مسیر درمانی جداگانه‌ای دارند.

برونشیت حاد؛ مهمان ناخوانده‌ای که زودتر می‌رود

برونشیت حاد معمولاً به‌طور ناگهانی و پس از یک سرماخوردگی یا عفونت تنفسی ظاهر می‌شود. عامل اصلی آن در ۹۰ درصد موارد ویروس است ؛ همان ویروس‌هایی که سرماخوردگی و آنفولانزا را ایجاد می‌کنند . به همین دلیل، آنتی‌بیوتیک که فقط باکتری‌ها را هدف می‌گیرد، در بیشتر موارد برونشیت حاد بی‌اثر است و مصرف خودسرانه آن می‌تواند عوارض جانبی و مقاومت دارویی به همراه داشته باشد .

علائم برونشیت حاد شبیه یک سرماخوردگی طولانی است که به قفسه سینه رسیده است:

• سرفه‌ای که خلط تولید می‌کند: خلط ممکن است شفاف، سفید، زرد، خاکستری یا سبز باشد. وجود خلط رنگی به‌تنهایی نشانه عفونت باکتریایی نیست و نیازی به آنتی‌بیوتیک ندارد .

• گلودرد، سردرد خفیف و بدن‌درد

• تب خفیف و لرز

• احساس ناراحتی در قفسه سینه

• خس‌خس سینه و تنگی نفس (به‌ویژه در افرادی که زمینه آسم یا آلرژی دارند)

نکته کلیدی درباره برونشیت حاد این است که معمولاً خودبه‌خود و در عرض ۷ تا ۱۰ روز بهبود می‌یابد . اما سرفه می‌تواند تا ۳ هفته ادامه یابد و گاهی حتی پس از رفع سایر علائم، باقی بماند . این سرفه‌های طولانی به‌تنهایی نشانه بدتر شدن اوضاع نیستند و به آن‌ها «سرفه پس از ویروس» می‌گویند .

برونشیت مزمن؛ وضعیتی که باید جدی گرفته شود

برونشیت مزمن داستان متفاوتی دارد. تشخیص آن بر اساس یک تعریف بالینی مشخص است: سرفه‌ای که حداقل ۳ ماه در سال و برای ۲ سال پیاپی ادامه داشته باشد و با تولید خلط همراه باشد . این تعریف سخت‌گیرانه است تا سرفه‌های موقتی پس از سرماخوردگی را از این بیماری مزمن جدا کند .

برخلاف برونشیت حاد که ویروسی است، برونشیت مزمن نتیجه سال‌ها آسیب و تحریک مداوم راه‌های هوایی است. مهم‌ترین عامل خطر آن سیگار کشیدن است . استنشاق دود سیگار، آلودگی هوا، گرد و غبار شغلی و بخارات شیمیایی همگی در ایجاد و تشدید این وضعیت نقش دارند .

برونشیت مزمن معمولاً بخشی از تصویری بزرگ‌تر به نام بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) است. نزدیک به ۳ نفر از هر ۴ بیمار مبتلا به COPD برونشیت مزمن دارند . این بیماری درمان قطعی ندارد، اما با مدیریت صحیح می‌توان سرعت پیشرفت آن را کند کرد و علائم را کنترل نمود .

نکته حیاتی: برونشیت مزمن یک بیماری جدی و پیش‌رونده است. اگر با سرفه‌ای مواجه هستید که ماه‌ها طول کشیده و هر سال تکرار می‌شود، مراجعه به پزشک متخصص ریه ضروری است .

تفاوت برونشیت حاد و مزمن در یک نگاه

علائم هشداردهنده‌ای که نباید نادیده گرفت

در بیشتر موارد، برونشیت حاد خودبه‌خود بهبود می‌یابد. اما برخی علائم نشان‌دهنده وضعیت جدی‌تری مانند پنومونی (ذات‌الریه) یا عفونت باکتریایی ثانویه هستند و نیاز به ارزیابی پزشکی فوری دارند:

• تب بالای ۳۸ درجه یا تبی که بیش از ۳ روز طول بکشد

• تنگی نفس که حتی در حالت استراحت وجود دارد یا به‌طور ناگهانی تشدید می‌شود

• درد قفسه سینه

• وجود خون در خلط

• سرفه‌ای که بیش از ۳ هفته طول کشیده است

• کاهش وزن بدون دلیل مشخص

• صحبت کردن سخت و مشکل در نفس کشیدن

در برونشیت مزمن، وخامت حاد (Acute Exacerbation) وضعیتی است که در آن علائم به‌طور ناگهانی بدتر می‌شوند؛ مثلاً سرفه تشدید می‌شود، تنگی نفس بیشتر می‌شود، یا رنگ و غلظت خلط تغییر می‌کند. این وضعیت نیاز به درمان فوری دارد و ممکن است شامل آنتی‌بیوتیک، کورتیکواستروئید و گشادکننده‌های برونش باشد .

چه بخوریم و چه کار کنیم؟

در برونشیت حاد، هدف اصلی تسکین علائم و حمایت از بدن برای مبارزه با ویروس است. در برونشیت مزمن، هدف کاهش تحریک، مدیریت خلط و پیشگیری از وخامت است.

مراقبت‌های خانگی مؤثر:

• مصرف مایعات فراوان: نوشیدن آب و مایعات گرم به رقیق شدن خلط و تخلیه راحت‌تر آن کمک می‌کند . توصیه شده روزانه ۶ تا ۸ لیوان آب بنوشید .

• استراحت کافی: به بدن فرصت ریکاوری بدهید .

• استفاده از بخور سرد: هوای مرطوب به تسکین سرفه و loosen شدن خلط کمک می‌کند .

• پرهیز از محرک‌ها: دوری از دود سیگار، آلودگی هوا، بخارات شیمیایی و هوای سرد .

• ترک سیگار: اگر سیگار می‌کشید، مهم‌ترین قدم برای کاهش پیشرفت برونشیت مزمن ترک سیگار است .

• واکسیناسیون: واکسن آنفولانزا و در صورت توصیه پزشک، واکسن پنوموکوک می‌تواند از عفونت‌های تشدیدکننده پیشگیری کند .

درباره داروهای ضدسرفه: در برونشیت حاد، سرکوب سرفه‌های خلط‌دار توصیه نمی‌شود، زیرا سرفه مکانیزم طبیعی بدن برای خارج کردن خلط است . اگر سرفه خشک و آزاردهنده است و خواب را مختل می‌کند، می‌توانید با پزشک درباره داروهای ضدسرفه صحبت کنید .

چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟

• برونشیت حاد: اگر علائم بیش از ۳ هفته طول کشید، تب بالا و مداوم داشتید، یا علائم هشداردهنده‌ای مانند تنگی نفس یا خون در خلط ظاهر شد .

• برونشیت مزمن: اگر سرفه‌ای دارید که ماه‌ها طول کشیده و هر سال تکرار می‌شود، یا اگر تشخیص برونشیت مزمن یا COPD برای شما گذاشته شده و علائم‌تان بدتر شده است، حتماً با پزشک متخصص ریه در تماس باشید .

منابع

• Mayo Clinic – Bronchitis: Symptoms and causes: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bronchitis/symptoms-causes/syc-20355566

• Mayo Clinic – Bronchitis: Diagnosis and treatment: https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bronchitis/diagnosis-treatment/drc-20355572

• Mayo Clinic News Network – Chronic Bronchitis: https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/chronic-bronchitis-involves-cough-that-persists-for-years-and-produces-phlegm/

• Yale Medicine – Bronchitis: https://www.yalemedicine.org/conditions/bronchitis

• NHS Tayside – Management of Acute Cough or Acute Bronchitis: https://www.nhstaysideadtc.scot.nhs.uk/Antibiotic%20site/pdf%20docs/cough.pdf

• Barnsley CCG – Chest Infection Patient Information Sheet: https://best.barnsleyccg.nhs.uk/media/kekemggi/chest-infection-patient-information-sheet-2018.pdf