tabibnegar.com

تومور هیپوفیز چیست؟ علائم، علت ها، روش های تشخیص و درمان

غده هیپوفیز یکی از مهم ترین غدد سیستم درون ریز بدن است که در قسمت پایینی مغز قرار دارد و با ترشح هورمون های مختلف، فعالیت بسیاری از اندام ها و غدد بدن را تنظیم می کند. رشد، سوخت وساز، عملکرد تیروئید و غدد فوق کلیه، تولید مثل، چرخه قاعدگی و بسیاری از فرایندهای حیاتی بدن تحت تاثیر عملکرد این غده قرار دارند.

به همین دلیل، ایجاد تومور در هیپوفیز می تواند بسته به اندازه، محل رشد و نوع هورمون ترشح شده، علائم متفاوتی ایجاد کند. بعضی از تومورهای هیپوفیز هیچ علامت مشخصی ندارند و به صورت اتفاقی در تصویربرداری مغز شناسایی می شوند. در مقابل، برخی دیگر ممکن است باعث اختلال بینایی، سردرد یا تغییرات قابل توجه هورمونی شوند.

نکته مهم این است که تشخیص تومور هیپوفیز لزوما به معنای ابتلا به سرطان نیست. بیشتر تومورهای این ناحیه از نوع آدنوم هستند و ماهیت غیرسرطانی دارند. با این حال، حتی یک تومور خوش خیم نیز ممکن است در صورت رشد یا ترشح بیش از حد هورمون، عملکرد طبیعی بدن را مختل کند. در این مقاله با محل قرارگیری هیپوفیز، علائم تومور، روش های تشخیص و گزینه های درمان آشنا می شوید.

غده هیپوفیز کجاست و چه وظیفه ای دارد؟

غده هیپوفیز غده ای کوچک و تقریبا به اندازه یک نخود است که در قاعده مغز و داخل حفره استخوانی کوچکی به نام زین ترکی قرار دارد. این غده در نزدیکی ساختارهای مهمی مانند عصب های بینایی و هیپوتالاموس واقع شده است. به همین دلیل، بزرگ شدن تومور هیپوفیز می تواند به بافت های اطراف فشار وارد کند و در بعضی افراد باعث اختلال بینایی شود.

هیپوفیز از طریق ارتباط با هیپوتالاموس، فعالیت بسیاری از غدد بدن را کنترل می کند. این غده دو بخش اصلی دارد:

بخش قدامی هیپوفیز

بخش قدامی یا آدنوهیپوفیز قسمت غده ای هیپوفیز است و چند هورمون مهم تولید و ترشح می کند، از جمله:

بخش خلفی هیپوفیز

بخش خلفی یا نوروهیپوفیز با بخش قدامی تفاوت دارد. این قسمت هورمون هایی مانند اکسی توسین و هورمون ضد ادراری یا ADH را که در هیپوتالاموس ساخته شده اند، ذخیره و آزاد می کند. هورمون ADH در تنظیم میزان آب بدن و کنترل حجم ادرار نقش دارد.

تومور هیپوفیز چیست؟

تومور هیپوفیز به رشد غیرطبیعی سلول ها در ناحیه این غده گفته می شود. بیشتر تومورهای هیپوفیز از نوع آدنوم هستند و معمولا رشد آهسته دارند. این تومورها اغلب به سایر قسمت های بدن گسترش پیدا نمی کنند، اما بسته به اندازه و محل قرارگیری می توانند بر عملکرد هیپوفیز یا ساختارهای اطراف تاثیر بگذارند.

تومورهای هیپوفیز از نظر عملکرد هورمونی به دو گروه اصلی تقسیم می شوند:

تومورهای عملکردی: این تومورها یک یا چند هورمون را بیش از اندازه طبیعی تولید می کنند. علائم بیمار به نوع هورمون ترشح شده بستگی دارد. برای مثال، افزایش پرولاکتین می تواند باعث اختلال قاعدگی و ترشح شیر از پستان شود.

تومورهای غیرعملکردی: این تومورها هورمون اضافی قابل توجهی تولید نمی کنند، اما در صورت بزرگ شدن ممکن است به بافت طبیعی هیپوفیز یا ساختارهای اطراف فشار وارد کنند. سردرد، اختلال بینایی و کمبود هورمون ها از پیامدهای احتمالی آنها هستند.

از نظر اندازه نیز تومورهای هیپوفیز به دو گروه تقسیم می شوند:

اندازه تومور به تنهایی میزان خطر را مشخص نمی کند. نوع هورمون ترشح شده، محل رشد، سرعت بزرگ شدن و ارتباط تومور با عصب های بینایی نیز در تصمیم گیری پزشکی اهمیت دارند.

علائم تومور هیپوفیز چیست؟

علائم تومور هیپوفیز در همه افراد یکسان نیست. برخی تومورها هیچ نشانه ای ایجاد نمی کنند، در حالی که بعضی دیگر از طریق تولید بیش از حد هورمون یا فشار بر ساختارهای اطراف باعث بروز مشکلات مختلف می شوند.

۱. اختلال در میدان بینایی

یکی از علائم مهم ماکروآدنوم های هیپوفیز، اختلال در میدان بینایی است. این مشکل زمانی ایجاد می شود که تومور به اندازه ای رشد کند که به کیاسمای بینایی، یعنی محل تقاطع بخشی از عصب های بینایی، فشار وارد کند.

در چنین شرایطی ممکن است فرد دید جانبی خود را از دست بدهد یا هنگام نگاه کردن مستقیم، متوجه اشیای اطراف نشود. در بعضی موارد نیز دوبینی یا سایر اختلالات بینایی دیده می شود.

شدت اختلال بینایی به اندازه و محل تومور بستگی دارد. در صورت بروز تغییرات جدید در بینایی، به ویژه اگر با سردرد همراه باشد، بررسی پزشکی ضروری است.

۲. سردرد

سردرد یکی دیگر از علائمی است که ممکن است در افراد مبتلا به تومور هیپوفیز دیده شود. با این حال، سردرد به تنهایی نشانه اختصاصی این بیماری نیست و علت های بسیار متنوعی دارد.

در تومورهای بزرگ، فشار یا کشش وارد شده به ساختارهای اطراف غده می تواند در ایجاد سردرد نقش داشته باشد. اگر سردرد با اختلال بینایی، تهوع، استفراغ یا تغییرات هورمونی همراه باشد، بررسی دقیق تر اهمیت پیدا می کند.

۳. نامنظمی قاعدگی و مشکلات باروری

تغییر در عملکرد هیپوفیز می تواند تعادل هورمون های تولید مثل را مختل کند. برای مثال، افزایش پرولاکتین ممکن است باعث کاهش ترشح هورمون های FSH و LH شود و در نتیجه چرخه قاعدگی و تخمک گذاری تحت تاثیر قرار بگیرند.

در زنان، این وضعیت ممکن است با نامنظم شدن قاعدگی، قطع قاعدگی یا کاهش شانس بارداری همراه باشد. البته اختلال قاعدگی همیشه به معنای وجود تومور هیپوفیز نیست و مشکلات تیروئید، سندرم تخمدان پلی کیستیک، تغییرات وزن و استرس نیز می توانند چنین علائمی ایجاد کنند.

۴. ترشح شیر از پستان بدون بارداری یا شیردهی

ترشح شیر از پستان در فردی که باردار نیست یا در دوران شیردهی قرار ندارد، می تواند نشانه افزایش هورمون پرولاکتین باشد. یکی از علت های توموری این وضعیت، پرولاکتینوما است.

پرولاکتینوما نوعی آدنوم عملکردی هیپوفیز است که پرولاکتین را بیش از حد تولید می کند. این تومور در زنان ممکن است باعث ترشح شیر، اختلال قاعدگی و مشکلات باروری شود.

در مردان نیز افزایش پرولاکتین می تواند با کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ و کاهش سطح تستوسترون همراه باشد. البته بالا بودن پرولاکتین همیشه ناشی از تومور نیست و بعضی داروها، کم کاری تیروئید و شرایط دیگر نیز می توانند باعث افزایش این هورمون شوند.

۵. کاهش میل جنسی و اختلال عملکرد جنسی

تومور هیپوفیز ممکن است با افزایش پرولاکتین یا کاهش تولید هورمون های جنسی، عملکرد طبیعی دستگاه تولید مثل را تحت تاثیر قرار دهد.

در مردان، کاهش تستوسترون می تواند باعث افت میل جنسی، اختلال نعوظ و کاهش انرژی شود. در زنان نیز کاهش هورمون های جنسی ممکن است با نامنظمی قاعدگی، خشکی واژن و مشکلات باروری همراه باشد.

این علائم اختصاصی تومور هیپوفیز نیستند و برای تشخیص علت آنها معمولا بررسی هورمونی انجام می شود.

۶. افزایش ادرار و تشنگی شدید

افزایش غیرطبیعی حجم ادرار و تشنگی شدید ممکن است در اختلالات مربوط به هورمون ضد ادراری یا ADH دیده شود. در این وضعیت، بدن نمی تواند آب را به شکل طبیعی حفظ کند و فرد مقدار زیادی ادرار رقیق دفع می کند.

این مشکل که دیابت بی مزه مرکزی نام دارد، بیشتر با اختلال در هیپوتالاموس یا مسیر ذخیره و آزادسازی ADH ارتباط دارد و از علائم معمول آدنوم های بخش قدامی هیپوفیز محسوب نمی شود.

در صورت مشاهده این علائم، بررسی علت اهمیت دارد؛ زیرا دیابت شیرین، برخی بیماری های کلیوی و مصرف داروها نیز می توانند باعث افزایش ادرار و تشنگی شوند.

۷. علائم بیماری کوشینگ

برخی تومورهای هیپوفیز با تولید بیش از حد ACTH باعث تحریک غدد فوق کلیه و افزایش ترشح کورتیزول می شوند. اگر افزایش کورتیزول در اثر تومور هیپوفیز ایجاد شده باشد، به این وضعیت بیماری کوشینگ گفته می شود.

افزایش مزمن کورتیزول می تواند علائم مختلفی ایجاد کند، از جمله:

باید توجه داشت که بیماری کوشینگ با سندرم کوشینگ تفاوت دارد. سندرم کوشینگ به مجموعه علائم ناشی از افزایش کورتیزول گفته می شود، اما بیماری کوشینگ به طور مشخص به افزایش کورتیزول ناشی از تومور ترشح کننده ACTH در هیپوفیز اشاره دارد.

۸. تغییرات ظاهری ناشی از آکرومگالی

اگر تومور هیپوفیز هورمون رشد را بیش از حد تولید کند، ممکن است در بزرگسالان بیماری آکرومگالی ایجاد شود. در این بیماری، استخوان ها و بافت های بدن به تدریج دچار تغییر می شوند.

بزرگ شدن دست ها و پاها، افزایش اندازه انگشتر یا کفش، برجسته تر شدن فک و تغییر تدریجی شکل صورت از نشانه های مهم آکرومگالی هستند.

برخی افراد ممکن است تعریق بیش از حد، درد مفاصل، بی حسی دست ها، خر و پف یا وقفه تنفسی هنگام خواب را نیز تجربه کنند. این تغییرات معمولا به آهستگی ایجاد می شوند و ممکن است تشخیص آنها چندین سال طول بکشد.

۹. خستگی و ضعف ناشی از کمبود هورمون ها

گاهی تومور هیپوفیز به بافت طبیعی غده فشار وارد می کند و باعث کاهش تولید یک یا چند هورمون می شود. این وضعیت هیپوپیتویتاریسم یا کم کاری هیپوفیز نام دارد.

علائم به نوع هورمون کم شده بستگی دارند. خستگی، کاهش انرژی، تغییر وزن، اختلال قاعدگی، کاهش میل جنسی و ضعف عضلانی از نشانه های احتمالی هستند.

در صورت کاهش شدید ACTH و کورتیزول، فرد ممکن است دچار ضعف شدید، تهوع، افت فشار خون و سرگیجه شود. کمبود شدید کورتیزول می تواند وضعیت خطرناکی ایجاد کند و نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.

آیا همه تومورهای هیپوفیز علائم ایجاد می کنند؟

خیر. برخی تومورهای هیپوفیز بسیار کوچک هستند و نه هورمون اضافی تولید می کنند و نه به ساختارهای اطراف فشار وارد می کنند. این ضایعات ممکن است هنگام انجام MRI یا CT برای بررسی یک مشکل دیگر به صورت اتفاقی شناسایی شوند.

در چنین شرایطی پزشک معمولا اندازه تومور، وضعیت هورمونی، محل قرارگیری و ارتباط آن با عصب های بینایی را بررسی می کند. بسته به نتیجه ارزیابی، ممکن است پیگیری دوره ای با تصویربرداری و آزمایش های هورمونی کافی باشد.

تومور هیپوفیز چگونه تشخیص داده می شود؟

تشخیص تومور هیپوفیز معمولا بر اساس بررسی علائم، معاینه بالینی، آزمایش های هورمونی و تصویربرداری انجام می شود. از آنجا که بعضی تومورها با تغییرات هورمونی و برخی دیگر با فشار بر بافت های اطراف علامت ایجاد می کنند، ارزیابی باید متناسب با شرایط بیمار باشد.

MRI مغز و هیپوفیز

MRI یکی از مهم ترین روش های تصویربرداری برای بررسی هیپوفیز است. این روش می تواند اندازه، محل و ویژگی های تومور را مشخص کند و ارتباط آن با عصب های بینایی و سایر ساختارهای اطراف را نشان دهد.

در صورتی که یک ضایعه در تصویربرداری معمولی مغز مشاهده شود، ممکن است پزشک MRI اختصاصی هیپوفیز را درخواست کند تا جزئیات بیشتری از آن به دست آورد.

آزمایش های هورمونی

آزمایش خون برای بررسی عملکرد هیپوفیز اهمیت زیادی دارد. نوع آزمایش ها بر اساس علائم و یافته های تصویربرداری انتخاب می شود و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

گاهی برای بررسی بیماری هایی مانند کوشینگ یا آکرومگالی، آزمایش های تکمیلی و اختصاصی لازم است.

بررسی میدان بینایی

اگر تومور بزرگ باشد یا به عصب های بینایی نزدیک شده باشد، آزمایش میدان بینایی انجام می شود. این آزمایش مشخص می کند که آیا بخشی از دید جانبی یا سایر قسمت های میدان بینایی تحت تاثیر قرار گرفته است یا خیر.

روش های درمان تومور هیپوفیز چیست؟

درمان تومور هیپوفیز به نوع تومور، اندازه، محل، میزان ترشح هورمون، سرعت رشد و تاثیر آن بر بینایی بستگی دارد. به همین دلیل، نمی توان یک روش درمانی را برای همه بیماران مناسب دانست.

۱. پیگیری و مراقبت دوره ای

اگر تومور کوچک باشد، هورمون اضافی تولید نکند و به ساختارهای اطراف فشار وارد نکند، ممکن است پزشک درمان فوری را ضروری نداند.

در این شرایط، بیمار باید طبق برنامه مشخص برای MRI، آزمایش های هورمونی و در صورت نیاز بررسی میدان بینایی مراجعه کند. هدف از این پیگیری، شناسایی تغییر اندازه تومور یا بروز اختلالات جدید است.

۲. درمان دارویی

برخی تومورهای هیپوفیز به درمان دارویی پاسخ بسیار خوبی می دهند. مهم ترین نمونه، پرولاکتینوما است که معمولا با داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین درمان می شود.

این داروها می توانند سطح پرولاکتین را کاهش دهند و در بسیاری از بیماران باعث کوچک شدن تومور شوند. به همین دلیل، جراحی معمولا اولین انتخاب درمانی برای بیشتر موارد پرولاکتینوما نیست.

در تومورهای تولید کننده هورمون رشد یا برخی تومورهای دیگر نیز ممکن است داروهای اختصاصی برای کنترل ترشح هورمون استفاده شوند. انتخاب دارو به نوع تومور و پاسخ بیمار به درمان بستگی دارد.

۳. جراحی تومور هیپوفیز

اگر تومور بزرگ باشد، به عصب های بینایی فشار وارد کند، باعث اختلال عصبی شود یا به درمان دارویی پاسخ مناسبی ندهد، ممکن است جراحی پیشنهاد شود.

یکی از روش های رایج، جراحی ترانس اسفنوئیدال است. در این روش جراح از مسیر بینی و سینوس اسفنوئید به ناحیه هیپوفیز دسترسی پیدا می کند و تومور را خارج می کند. در بسیاری از موارد، این جراحی با استفاده از ابزارهای آندوسکوپی انجام می شود و نیازی به باز کردن مستقیم جمجمه نیست.

نوع جراحی و میزان برداشت تومور به اندازه، محل و گسترش آن بستگی دارد. پس از جراحی نیز ممکن است بررسی های هورمونی و تصویربرداری برای ارزیابی نتیجه درمان لازم باشد.

۴. پرتودرمانی

پرتودرمانی ممکن است برای بعضی تومورهای باقی مانده، عودکننده یا تومورهایی که با دارو و جراحی به اندازه کافی کنترل نشده اند، مورد استفاده قرار گیرد.

در برخی شرایط از روش های پرتودرمانی متمرکز مانند رادیوسرجری استریوتاکتیک استفاده می شود. انتخاب این روش به فاصله تومور از عصب های بینایی، اندازه ضایعه و شرایط بیمار بستگی دارد.

آیا تومور هیپوفیز خطرناک است؟

بیشتر تومورهای هیپوفیز سرطانی نیستند، اما این موضوع به معنای بی خطر بودن تمام آنها نیست. یک آدنوم خوش خیم در صورت رشد قابل توجه می تواند به مسیرهای بینایی فشار وارد کند یا با تغییر ترشح هورمون ها، عملکرد بخش های مختلف بدن را مختل کند.

از طرف دیگر، برخی تومورهای کوچک نیز ممکن است با تولید بیش از حد هورمون، مشکلاتی مانند اختلال قاعدگی، ناباروری، آکرومگالی یا بیماری کوشینگ ایجاد کنند.

تومورهای بدخیم هیپوفیز بسیار نادر هستند. بنابراین میزان خطر باید بر اساس نوع تومور، اندازه، سرعت رشد، وضعیت هورمونی و تاثیر آن بر ساختارهای اطراف ارزیابی شود.

چه زمانی باید برای بررسی تومور هیپوفیز به پزشک مراجعه کرد؟

بروز یک علامت به تنهایی معمولا برای تشخیص تومور هیپوفیز کافی نیست، اما برخی تغییرات مداوم یا غیرمعمول نیازمند بررسی پزشکی هستند.

در صورت مشاهده اختلال جدید در میدان بینایی، دوبینی، ترشح شیر بدون بارداری یا شیردهی، نامنظمی مداوم قاعدگی، مشکلات باروری همراه با تغییرات هورمونی، کاهش غیرطبیعی میل جنسی یا تغییرات تدریجی در اندازه دست ها و پاها بهتر است به پزشک مراجعه شود.

سردرد ناگهانی و بسیار شدید، به ویژه اگر با کاهش بینایی، دوبینی، افتادگی پلک، استفراغ یا کاهش سطح هوشیاری همراه باشد، می تواند نشانه یک وضعیت اورژانسی مانند آپوپلکسی هیپوفیز باشد. در این شرایط مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.

سخن نهایی

تومور هیپوفیز یکی از اختلالات غده درون ریز است که می تواند با توجه به اندازه، محل رشد و نوع هورمون ترشح شده، علائم متفاوتی ایجاد کند. بیشتر تومورهای هیپوفیز از نوع آدنوم و غیرسرطانی هستند، اما برخی از آنها می توانند با فشار بر ساختارهای اطراف یا ایجاد اختلالات هورمونی، سلامت فرد را تحت تاثیر قرار دهند.

اختلال بینایی، سردرد، نامنظمی قاعدگی، ترشح شیر بدون بارداری، کاهش میل جنسی، علائم بیماری کوشینگ و تغییرات ظاهری ناشی از آکرومگالی از نشانه هایی هستند که ممکن است در این بیماری دیده شوند.

تشخیص تومور هیپوفیز با ترکیبی از MRI، آزمایش های هورمونی و در صورت نیاز بررسی میدان بینایی انجام می شود. روش درمان نیز برای همه بیماران یکسان نیست و می تواند شامل پیگیری دوره ای، دارو، جراحی یا پرتودرمانی باشد.

در نهایت، مشاهده یک ضایعه در MRI به معنای نیاز قطعی به جراحی یا ابتلا به سرطان نیست. بررسی تخصصی و انتخاب روش درمان متناسب با شرایط هر بیمار، بهترین راه برای کنترل بیماری و جلوگیری از عوارض احتمالی است.

سوالات متداول

۱. شایع ترین علائم تومور هیپوفیز چیست؟

اختلال بینایی، سردرد و تغییرات هورمونی از علائم مهم این تومورها هستند.

۲. آیا تومور هیپوفیز همیشه سرطانی است؟

خیر. بیشتر تومورهای هیپوفیز آدنوم های غیرسرطانی هستند.

۳. آیا تومور هیپوفیز باعث ناباروری می شود؟

بله. برخی تومورها با تغییر پرولاکتین و هورمون های جنسی می توانند باروری را کاهش دهند.

۴. آیا ترشح شیر بدون بارداری نشانه تومور هیپوفیز است؟

ممکن است به دلیل افزایش پرولاکتین و پرولاکتینوما باشد، اما علت های دیگری نیز دارد.

۵. آیا تومور هیپوفیز باعث نابینایی می شود؟

تومورهای بزرگ در صورت فشار بر مسیرهای بینایی می توانند باعث اختلال جدی بینایی شوند.

۶. بهترین روش تشخیص تومور هیپوفیز چیست؟

MRI اختصاصی هیپوفیز در کنار آزمایش های هورمونی از روش های اصلی تشخیص است.

۷. آیا همه تومورهای هیپوفیز نیاز به جراحی دارند؟

خیر. بعضی تومورها فقط به پیگیری نیاز دارند و برخی مانند پرولاکتینوما اغلب با دارو درمان می شوند.

۸. آیا تومور هیپوفیز قابل درمان است؟

بسیاری از تومورها با دارو، جراحی یا پرتودرمانی قابل کنترل هستند.

۹. برای تشخیص تومور هیپوفیز به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

متخصص غدد معمولا ارزیابی اولیه را انجام می دهد و در صورت نیاز بیمار به جراح مغز و اعصاب ارجاع داده می شود.

منابع خارجی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *