tabibnegar.com

سردرد همی کرانیا حمله ای چیست؟ علائم، علت، تشخیص و درمان

سردرد همی کرانیا حمله ای (Paroxysmal Hemicrania) یکی از انواع نادر سردردهای خودکار سه قلو (Trigeminal Autonomic Cephalalgias) است که با حملات شدید، کوتاه مدت و یک طرفه درد در ناحیه سر مشخص می شود. این درد معمولا اطراف چشم، بالای چشم یا ناحیه گیجگاهی احساس می شود و ممکن است با علائمی مانند اشک ریزش، قرمزی چشم، گرفتگی بینی، آبریزش بینی یا افتادگی پلک در همان سمت همراه باشد.

یکی از ویژگی های مهم این بیماری، تکرار زیاد حملات در طول روز است. هر حمله معمولا بین ۲ تا ۳۰ دقیقه طول می کشد و ممکن است بیش از پنج بار در روز اتفاق بیفتد. پاسخ کامل به داروی ایندومتاسین نیز از مهم ترین ویژگی های تشخیصی این سردرد محسوب می شود.

همی کرانیا حمله ای به دو نوع اپیزودیک و مزمن تقسیم می شود. در نوع اپیزودیک، دوره های سردرد با فاصله های بدون درد از یکدیگر جدا می شوند؛ اما در نوع مزمن، حملات برای مدت طولانی ادامه پیدا می کنند و دوره های بهبودی کوتاه یا وجود ندارند.

شناخت تفاوت این بیماری با سردرد خوشه ای، نورالژی سه قلو و سایر سردردهای یک طرفه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تشخیص صحیح می تواند مسیر درمان را به شکل قابل توجهی تغییر دهد.

سردرد همی کرانیا حمله ای چیست؟

همی کرانیا حمله ای یک اختلال عصبی از گروه سردردهای خودکار سه قلو است. در این گروه از سردردها، درد معمولا در یک سمت سر ایجاد می شود و با علائم خودکار جمجمه ای در همان سمت همراه است.

محل درد اغلب در اطراف چشم، بالای چشم و ناحیه گیجگاهی قرار دارد؛ با این حال، ممکن است به بخش های دیگری از سر و صورت نیز گسترش پیدا کند.

ویژگی اصلی این بیماری، حملات کوتاه اما شدید درد است. برخلاف برخی سردردهای مزمن که ممکن است ساعت ها ادامه داشته باشند، درد همی کرانیا حمله ای معمولا در مدت ۲ تا ۳۰ دقیقه برطرف می شود. البته این کوتاه بودن به معنای خفیف بودن بیماری نیست؛ زیرا تعداد حملات در طول روز می تواند بسیار زیاد باشد.

طبق معیارهای طبقه بندی بین المللی اختلالات سردرد (ICHD-3)، حملات باید ویژگی های مشخصی داشته باشند و پاسخ کامل به دوز درمانی ایندومتاسین نیز برای تشخیص قطعی اهمیت دارد.

این بیماری ممکن است در هر سنی دیده شود، اما تشخیص آن به دلیل شباهت علائم با سایر سردردهای یک طرفه گاهی با تاخیر انجام می شود.

علائم سردرد همی کرانیا حمله ای

علائم همی کرانیا حمله ای معمولا الگوی مشخصی دارند. شدت درد، مدت حمله و وجود نشانه های خودکار در تشخیص این اختلال اهمیت زیادی دارند.

۱. درد شدید و یک طرفه سر

درد معمولا در یک سمت سر ایجاد می شود و در اغلب موارد همان سمت در حملات مختلف ثابت باقی می ماند.

ناحیه اطراف چشم، بالای چشم و گیجگاه از محل های شایع درد هستند. شدت درد می تواند بسیار زیاد باشد و فعالیت های روزمره بیمار را مختل کند.

برخی افراد هنگام حمله دچار بی قراری می شوند و نمی توانند در یک وضعیت ثابت باقی بمانند. این ویژگی در گروه سردردهای خودکار سه قلو مشاهده می شود.

۲. کوتاه بودن مدت حملات

یکی از مهم ترین ویژگی های این بیماری، مدت کوتاه حملات است.

هر حمله معمولا بین ۲ تا ۳۰ دقیقه طول می کشد. این ویژگی به پزشک کمک می کند همی کرانیا حمله ای را از سردردهایی مانند سردرد خوشه ای و SUNCT تشخیص دهد.

۳. تکرار زیاد حملات در طول روز

حملات همی کرانیا حمله ای ممکن است چندین بار در روز اتفاق بیفتند.

بر اساس معیارهای ICHD-3، تعداد حملات در دوره فعال بیماری معمولا بیش از پنج بار در روز است؛ هرچند ممکن است در بخشی از دوره بیماری، تعداد حملات کمتر باشد.

تکرار زیاد درد می تواند باعث اختلال در خواب، تمرکز، فعالیت شغلی و کیفیت زندگی بیمار شود.

۴. اشک ریزش و قرمزی چشم

اشک ریزش و قرمزی چشم از علائم خودکار شایع این بیماری هستند.

این نشانه ها معمولا در همان سمتی ایجاد می شوند که بیمار درد را احساس می کند. برای مثال، اگر درد در سمت راست سر باشد، ممکن است چشم راست نیز دچار قرمزی و اشک ریزش شود.

۵. گرفتگی یا آبریزش بینی

در برخی بیماران، حمله سردرد با گرفتگی یا آبریزش بینی در همان سمت همراه است.

این علائم به دلیل درگیری مسیرهای عصبی خودکار ایجاد می شوند و در تشخیص گروه سردردهای خودکار سه قلو اهمیت دارند.

۶. افتادگی پلک و تغییر اندازه مردمک

افتادگی پلک، تورم پلک و کوچک شدن مردمک نیز ممکن است در زمان حمله مشاهده شوند.

البته همه بیماران تمام این علائم را تجربه نمی کنند. وجود حداقل یکی از نشانه های خودکار مشخص در همان سمت درد می تواند در تشخیص بیماری نقش داشته باشد.

انواع همی کرانیا حمله ای

بر اساس طبقه بندی ICHD-3، همی کرانیا حمله ای به دو نوع اصلی تقسیم می شود: اپیزودیک و مزمن.

همی کرانیا حمله ای اپیزودیک

در نوع اپیزودیک، بیمار دوره هایی از حملات مکرر سردرد را تجربه می کند که با دوره های بدون درد از یکدیگر جدا می شوند.

برای تشخیص این نوع، باید حداقل دو دوره حمله وجود داشته باشد. هر دوره می تواند بین هفت روز تا یک سال ادامه پیدا کند و با یک دوره بهبودی بدون درد به مدت حداقل سه ماه از دوره بعدی جدا شود.

در این نوع، بیمار ممکن است برای چند ماه هیچ حمله ای نداشته باشد و سپس دوباره وارد دوره فعال بیماری شود.

همی کرانیا حمله ای مزمن

در نوع مزمن، حملات بیش از یک سال ادامه پیدا می کنند و دوره های بدون درد یا وجود ندارند یا کمتر از سه ماه هستند.

این نوع می تواند تاثیر قابل توجهی بر زندگی فرد داشته باشد؛ زیرا بیمار در طول روز چندین بار با درد شدید مواجه می شود و ممکن است برای کنترل علائم به درمان طولانی مدت نیاز داشته باشد.

تعیین نوع بیماری اهمیت دارد؛ زیرا به پزشک کمک می کند روند بیماری و برنامه درمانی را بهتر ارزیابی کند.

علت سردرد همی کرانیا حمله ای چیست؟

علت دقیق همی کرانیا حمله ای هنوز به طور کامل مشخص نشده است. با این حال، پژوهش ها نشان می دهند که مسیرهای عصبی مرتبط با عصب سه قلو و سیستم عصبی خودکار جمجمه در ایجاد حملات نقش دارند.

عصب سه قلو یکی از اعصاب مهم مسئول انتقال حس از صورت و بخش هایی از سر است. فعال شدن مسیرهای مرتبط با این عصب می تواند باعث ایجاد درد شدید در یک سمت سر شود.

از طرف دیگر، ارتباط این مسیرها با سیستم عصبی خودکار می تواند علائمی مانند اشک ریزش، قرمزی چشم، آبریزش بینی و افتادگی پلک را ایجاد کند.

در حال حاضر نمی توان یک عامل مشخص مانند استرس، اختلالات عروقی یا مشکلات هورمونی را علت قطعی تمام موارد این بیماری دانست.

آیا همی کرانیا حمله ای علت ثانویه دارد؟

بله. اگرچه همی کرانیا حمله ای معمولا به عنوان یک اختلال سردرد اولیه شناخته می شود، مواردی با علل ثانویه نیز گزارش شده اند.

برخی ضایعات ساختاری مغز، اختلالات عروقی و بیماری های ناحیه هیپوفیز و اطراف آن ممکن است سردردهایی با الگوی مشابه ایجاد کنند.

به همین دلیل، حتی اگر علائم بیمار با معیارهای همی کرانیا حمله ای مطابقت داشته باشند، بررسی علل ثانویه اهمیت دارد.

نکته مهم این است که پاسخ مناسب به ایندومتاسین نیز به تنهایی وجود یک بیماری زمینه ای را رد نمی کند.

تفاوت همی کرانیا حمله ای با سردرد خوشه ای

سردرد خوشه ای و همی کرانیا حمله ای هر دو در گروه سردردهای خودکار سه قلو قرار دارند. به همین دلیل، ممکن است علائم مشابهی مانند درد یک طرفه اطراف چشم، اشک ریزش و گرفتگی بینی داشته باشند.

با این حال، چند تفاوت مهم به تشخیص آنها کمک می کند.

مدت حملات: در همی کرانیا حمله ای، حملات معمولا ۲ تا ۳۰ دقیقه طول می کشند؛ در حالی که حملات سردرد خوشه ای معمولا بین ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه ادامه دارند.

تعداد حملات: همی کرانیا حمله ای معمولا بیش از پنج بار در روز رخ می دهد؛ اما در سردرد خوشه ای تعداد حملات روزانه معمولا کمتر است.

پاسخ به دارو: پاسخ کامل به ایندومتاسین از ویژگی های شاخص همی کرانیا حمله ای است. در مقابل، درمان های اصلی سردرد خوشه ای شامل اکسیژن با جریان بالا، سوماتریپتان و داروهای پیشگیرانه مشخص هستند.

الگوی جنسیتی: در سردرد خوشه ای، شیوع بیماری در مردان بیشتر گزارش شده است؛ اما در همی کرانیا حمله ای برتری جنسیتی به همان شکل مشخص نیست.

بنابراین مدت و تعداد حملات و پاسخ به ایندومتاسین از مهم ترین معیارهای افتراق این دو بیماری هستند.

تفاوت همی کرانیا حمله ای با نورالژی سه قلو

نورالژی سه قلو یکی دیگر از اختلالات دردناک عصبی است که باعث ایجاد درد شدید در یک سمت صورت می شود.

درد در این بیماری معمولا به شکل شوک الکتریکی، تیر کشیدن یا ضربه ناگهانی احساس می شود و مدت آن اغلب چند ثانیه است.

حملات ممکن است با محرک هایی مانند لمس صورت، جویدن، مسواک زدن، صحبت کردن یا شستن صورت ایجاد شوند.

در مقابل، همی کرانیا حمله ای معمولا با حملات چند دقیقه ای درد شدید همراه است و علائم خودکار مانند قرمزی چشم و اشک ریزش در همان سمت نیز دیده می شوند.

در برخی بیماران، هر دو بیماری ممکن است به صورت همزمان وجود داشته باشند. این وضعیت با عنوان PH-tic syndrome شناخته می شود.

تشخیص این حالت اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است بیمار علاوه بر ایندومتاسین، برای کنترل دردهای ناشی از نورالژی سه قلو نیز به درمان جداگانه نیاز داشته باشد.

تشخیص سردرد همی کرانیا حمله ای چگونه انجام می شود؟

تشخیص این بیماری بر اساس شرح حال دقیق، بررسی ویژگی حملات، معاینه عصبی و پاسخ به ایندومتاسین انجام می شود.

پزشک معمولا درباره موارد زیر سوال می کند:

ثبت حملات در دفترچه سردرد می تواند به تشخیص دقیق تر کمک کند. بهتر است بیمار زمان شروع و پایان هر حمله، شدت درد، محل آن و علائم همراه را یادداشت کند.

معیارهای تشخیصی ICHD-3

طبق معیارهای بین المللی ICHD-3، تشخیص همی کرانیا حمله ای بر اساس چند ویژگی اصلی انجام می شود:

۱. وجود حداقل ۲۰ حمله با ویژگی های مشخص.

۲. درد شدید و یک طرفه در ناحیه اطراف چشم، بالای چشم یا گیجگاه.

۳. مدت حمله بین ۲ تا ۳۰ دقیقه.

۴. وجود حداقل یکی از علائم خودکار در همان سمت درد یا احساس بی قراری و ناتوانی در آرام ماندن.

۵. تکرار حملات با تعداد بیش از پنج بار در روز در بیشتر دوره فعال بیماری.

۶. پاسخ کامل به دوز درمانی ایندومتاسین.

وجود این ویژگی ها به تشخیص کمک می کند؛ اما پزشک باید احتمال سایر بیماری های مشابه و علل ثانویه را نیز بررسی کند.

آیا MRI برای تشخیص همی کرانیا حمله ای لازم است؟

MRI مغز یکی از بررسی های مهم در ارزیابی همی کرانیا حمله ای است.

هدف از انجام MRI، بررسی ساختارهای مغزی و رد بیماری هایی است که ممکن است علائمی شبیه این اختلال ایجاد کنند.

در تصویربرداری، توجه به ناحیه هیپوفیز و اطراف آن اهمیت دارد؛ زیرا برخی ضایعات این ناحیه می توانند با سردردهای خودکار سه قلو ارتباط داشته باشند.

در شرایط خاص، پزشک ممکن است تصویربرداری عروقی یا آزمایش های تکمیلی را نیز درخواست کند.

البته MRI به تنهایی برای تشخیص قطعی همی کرانیا حمله ای کافی نیست و باید در کنار شرح حال، معاینه و پاسخ به درمان تفسیر شود.

درمان سردرد همی کرانیا حمله ای

درمان همی کرانیا حمله ای با بسیاری از انواع دیگر سردرد متفاوت است. مهم ترین داروی مورد استفاده برای کنترل این بیماری ایندومتاسین است.

ایندومتاسین؛ درمان اصلی همی کرانیا حمله ای

ایندومتاسین یک داروی ضد التهاب غیراستروئیدی است که در بیماران مبتلا به همی کرانیا حمله ای معمولا اثر قابل توجهی دارد.

پاسخ کامل به این دارو یکی از ویژگی های اصلی تشخیصی بیماری محسوب می شود.

در معیارهای ICHD-3، برای بزرگسالان دوز خوراکی حداقل ۱۵۰ میلی گرم در روز و در صورت نیاز افزایش تا ۲۲۵ میلی گرم در روز ذکر شده است. با این حال، این مقادیر صرفا بخشی از معیار تشخیصی هستند و نباید به عنوان دستور مصرف شخصی در نظر گرفته شوند.

پزشک معمولا درمان را با توجه به شرایط بیمار آغاز می کند و پس از کنترل حملات، تلاش می کند کمترین دوز موثر را برای ادامه درمان انتخاب کند.

عوارض مصرف ایندومتاسین

با وجود اثربخشی بالا، ایندومتاسین ممکن است عوارضی ایجاد کند؛ به ویژه اگر برای مدت طولانی مصرف شود.

مهم ترین عوارض احتمالی عبارت اند از:

در برخی بیماران، پزشک ممکن است برای کاهش خطر عوارض گوارشی، داروی محافظ معده نیز تجویز کند.

افرادی که سابقه زخم یا خونریزی گوارشی، بیماری کلیوی، بیماری قلبی یا حساسیت به داروهای ضد التهاب دارند، باید پیش از مصرف ایندومتاسین وضعیت خود را با پزشک در میان بگذارند.

مصرف خودسرانه دارو یا افزایش دوز آن می تواند خطرناک باشد.

درمان جایگزین در صورت عدم تحمل ایندومتاسین

برخی بیماران به دلیل عوارض جانبی یا وجود بیماری های زمینه ای نمی توانند ایندومتاسین مصرف کنند.

در این شرایط، پزشک ممکن است داروهای دیگری را بررسی کند. از جمله گزینه هایی که در مطالعات و گزارش های پزشکی مطرح شده اند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

با این حال، شواهد علمی درباره اثربخشی این داروها محدودتر از ایندومتاسین است و هیچ کدام را نمی توان جایگزین قطعی و یکسان برای تمام بیماران دانست.

انتخاب درمان جایگزین باید با توجه به شرایط جسمی بیمار، بیماری های همراه و احتمال عوارض دارویی انجام شود.

آیا توپیرامات برای همی کرانیا حمله ای موثر است؟

توپیرامات یک داروی ضد تشنج است که در پیشگیری از برخی انواع سردرد، از جمله میگرن، کاربرد دارد.

در تعدادی از گزارش های پزشکی، این دارو به عنوان گزینه جایگزین برای بیمارانی که قادر به مصرف ایندومتاسین نیستند، مطرح شده است.

با این حال، شواهد موجود درباره توپیرامات در همی کرانیا حمله ای محدود است و نمی توان آن را درمان اصلی این بیماری در نظر گرفت.

نقش تحریک غیرتهاجمی عصب واگ

تحریک غیرتهاجمی عصب واگ (nVNS) یکی از روش هایی است که در سال های اخیر برای برخی سردردهای خودکار سه قلو مورد بررسی قرار گرفته است.

در تعدادی از مطالعات، کاهش تعداد یا شدت حملات در برخی بیماران گزارش شده است. همچنین این روش ممکن است در موارد انتخاب شده به کاهش نیاز به ایندومتاسین کمک کند.

با این حال، شواهد مربوط به nVNS هنوز محدود است و این روش در حال حاضر جایگزین قطعی ایندومتاسین محسوب نمی شود.

آیا وراپامیل برای همی کرانیا حمله ای موثر است؟

وراپامیل یکی از داروهای مهم در پیشگیری از سردرد خوشه ای است؛ اما نباید اثربخشی آن در سردرد خوشه ای را به همی کرانیا حمله ای تعمیم داد.

شواهد مربوط به استفاده از وراپامیل در این بیماری محدود هستند و ایندومتاسین همچنان درمان اصلی محسوب می شود.

آیا همی کرانیا حمله ای قابل درمان است؟

همی کرانیا حمله ای در بسیاری از بیماران با درمان مناسب قابل کنترل است.

پاسخ کامل به ایندومتاسین می تواند باعث توقف حملات شود؛ با این حال، برخی بیماران برای جلوگیری از بازگشت سردرد به درمان طولانی مدت نیاز دارند.

در نوع اپیزودیک ممکن است بیماری پس از پایان دوره فعال برای مدتی فروکش کند. در نوع مزمن نیز کنترل علائم معمولا به برنامه درمانی منظم و پیگیری پزشکی نیاز دارد.

قطع ناگهانی یا تغییر مقدار دارو بدون نظر پزشک توصیه نمی شود؛ زیرا ممکن است حملات دوباره شروع شوند.

چه زمانی برای سردرد یک طرفه باید به پزشک مراجعه کرد؟

هر نوع سردرد یک طرفه به معنای ابتلا به همی کرانیا حمله ای نیست. سردردهای جدید، شدید یا غیرمعمول باید از نظر علت های احتمالی بررسی شوند.

در صورت مشاهده علائم زیر، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است:

این علائم ممکن است با بیماری های جدی عصبی یا عروقی ارتباط داشته باشند و نباید نادیده گرفته شوند.

جمع بندی

سردرد همی کرانیا حمله ای یکی از انواع نادر سردردهای خودکار سه قلو است که با درد شدید و یک طرفه، حملات کوتاه ۲ تا ۳۰ دقیقه ای و تکرار زیاد در طول روز مشخص می شود. اشک ریزش، قرمزی چشم، گرفتگی بینی و افتادگی پلک از جمله علائم خودکار همراه این بیماری هستند.

این اختلال به دو نوع اپیزودیک و مزمن تقسیم می شود و تشخیص آن بر اساس ویژگی حملات، معاینه پزشکی و پاسخ کامل به ایندومتاسین انجام می گیرد.

ایندومتاسین درمان اصلی این بیماری است؛ اما به دلیل احتمال عوارض گوارشی، کلیوی و قلبی عروقی، مصرف آن باید تحت نظر پزشک باشد. در صورت عدم تحمل دارو نیز ممکن است گزینه های جایگزین بررسی شوند، هرچند شواهد علمی درباره آنها محدودتر است.

نکته مهم دیگر، بررسی علل ثانویه با استفاده از MRI و سایر آزمایش های مورد نیاز است. تشخیص دقیق و انتخاب درمان مناسب می تواند به کنترل حملات، کاهش عوارض و بهبود کیفیت زندگی بیماران کمک کند.

سوالات متداول

۱. همی کرانیا حمله ای چیست؟

نوعی سردرد نادر با حملات شدید، کوتاه مدت و یک طرفه است.

۲. هر حمله چقدر طول می کشد؟

معمولا بین ۲ تا ۳۰ دقیقه طول می کشد.

۳. همی کرانیا حمله ای چند بار در روز رخ می دهد؟

در دوره فعال بیماری معمولا بیش از پنج بار در روز اتفاق می افتد.

۴. درمان اصلی این بیماری چیست؟

ایندومتاسین داروی اصلی درمان همی کرانیا حمله ای است.

۵. آیا این بیماری با سردرد خوشه ای تفاوت دارد؟

بله. مدت حملات، تعداد آنها و پاسخ به ایندومتاسین از تفاوت های اصلی هستند.

۶. آیا MRI برای تشخیص لازم است؟

MRI برای بررسی علل ثانویه و ضایعات ساختاری مغز اهمیت دارد.

۷. آیا همی کرانیا حمله ای مزمن می شود؟

بله. در نوع مزمن، بیماری بیش از یک سال ادامه پیدا می کند.

۸. اگر بیمار نتواند ایندومتاسین مصرف کند چه باید کرد؟

پزشک ممکن است با توجه به شرایط بیمار داروهای جایگزین را بررسی کند.

۹. آیا همی کرانیا حمله ای قابل کنترل است؟

بله. بسیاری از بیماران با درمان مناسب، به ویژه ایندومتاسین، کنترل خوبی بر حملات پیدا می کنند.

منابع علمی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *